วัดโคกสมานคุณ
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด วัดโคกสมานคุณ เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ ตั้งอยู่เลขที่ ๑ ตำบลหาดใหญ่ อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา อาณาเขต ทิศเหนือติดต่อถนนโชคสมาน๑ และที่เอกชน ทิศใต้ติดต่อบ้านพักตำรวจ ภูธรบ้านพักพนักงานเทศบาล และที่เอกชน ทิศตะวันออกติดต่อถนนโชคสมาน และทิศตะวัน ตกติดต่อถนนตัดใหม่และที่เอกชน ลักษณะพื้นที่โดยทั่วไปเป็นที่ราบลุ่ม
รอบวัดมีถนนและบ้านเรือนของประชาชนตั้งอยู่ โดยรอบบริเวณ ภายในบริเวณที่ตั้งวัดเป็นที่ราบสูงกว่าบริเวณรอบเล็กน้อย ซึ่งทำให้ประชาชน โดยรอบของวัดเรียกชื่อว่า "วัดโคก"
ความเป็นมา เมื่อปลายปี พ.ศ. ๒๔๖๕ พระอุปัชฌาย์ปาน ปุญญมณี เจ้าอาวาสวัดคลองเรียน พ.ศ. ๒๔๖๖ กรมหลวงลพบุรีราเชฐได้มีบัญชาให้หลวงทิพยกำแหงสงคราม นายอำเภอหาดใหญ่ เป็นผู้ตรวจสอบและยกที่ดินให้พระอุปัชฌาย์ปาน ปุญญมณี เริ่มสร้างศาลาที่พักเป็นปฐมฤกษ์ และชักชวนญาติโยมมาร่วมบุกเบิกสร้างวัดและตั้งชื่อว่า "วัดโคกเสม็ดชุน" ต่อมาพระบัณฑิต อุตตโร เจ้าอาวาสองค์ต่อมาได้เปลี่ยนเป็นชื่อใหม่ว่า "วัดโคกสมานคุณ" ได้ขอพระราชทาน วิสุงคามสีมา ในเนื้อที่กว้าง & เส้น ยาว & เส้น ๔ วา และประกอบพิธีผูกพัทธสีมา เมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๕ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ยกฐานะเป็น พระอารามหลวงตั้งแต่วันที่ ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๑
ทรัพย์สิน จำนวนเนื้อที่ตั้งวัดทั้งสิ้น ๒๗ ไร่ ปูชนียวัตถุ และถาวรวัตถุที่สำคัญของวัดมีดังนี้ พระอุโบสถ สร้างเสร็จ พ.ศ. ๒๕๑๔ โดยพระครูสมานคุณารักษ์, พระเสน่หามนตรี และศรัทธาประชาชนที่ร่วมกันสมทบทุนสร้าง เป็นคอนกรีตเสริมเหล็ก กว้าง ๑๐ เมตร ยาว ๒๔ เมตร ทรงไทย พระประธานเป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย นามว่า "พระพุทธสมานคุณ" และมีพระพุทธรูปขึง ๒ องค์ คือ พระโมคคัลลานะ พระสารีบุตร ประดิษฐานอยู่ทางด้านข้าง ของพระประธาน ศาลาการเปรียญ สร้างด้วยทุนของกรมการศาสนา
ดำเนินการสร้างโดยเจ้าอาวาส สมทบกับทุนของพระเสน่หามนตรี สร้างเสร็จ พ.ศ. ๒๔๕๖ ใช้ไม้ทั้งหลัง ทรงไทย กว้าง ๑๖ เมตร ยาว ๒๐ เมตร ศาลาหลวงพ่อปาน พระเสน่หามนตรี เป็นผู้สร้างขึ้น เพื่อเป็นที่ประดิษฐานของรูปปั้น หลวงพ่อปาน สร้างเสร็จเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗ ทรงไทย เป็นคอนกรีตเสริมเหล็ก กว้าง ๔ เมตร ยาว ๖ เมตรสูง ๖ เมตร
ตำหนักวรัตถคนธ์ พระราชรัตนติลก เป็นผู้สร้างโดยใช้ทุนของวัด สร้างเสร็จเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๘ เพื่อใช้เป็นที่ประทับของสมเด็จพระสังฆราช เมื่อเสร็จปฏิบัติศาสนกิจภาคใต้ รูปทรงไทย ใช้คอนกรีตเสริมเหล็ก กว้าง ๘ เมตร ยาว ๑๖ เมตร
นอกจากนี้ก็มี ศาลาหอประชุม หอพระประจำวัน กุฏิคาวรของสงฆ์ต่าง ๆ เป็นต้น
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์
วัดโคกสมานคุณนับว่าเป็นวัดที่สนับสนุนให้มีการศึกษามากวัดหนึ่งเพราะเป็นสถานที่ตั้ง ของโรงเรียนของการประถมศึกษาแห่งชาติ เป็นสถานที่ตั้งโรงเรียนราษฎร์ของวัดที่ได้รับยกฐานะ เท่าโรงเรียนของรัฐบาล เป็นวัดพัฒนาตัวอย่าง เช่น เป็นที่ประชุมของหน่วยราชการต่าง ๆ เป็นที่ประชุมพระสังฆาธิการระดับต่าง ๆ เป็นที่คัดเลือกทหาร เป็นต้น และยังเป็นสถานที่สอบ ปริยัติธรรม (แผนกธรรม) สนามหลวง อำเภอหาดใหญ่ ซึ่งปัจจุบันมีโรงเรียนปริยัติธรรม ๑ แห่ง และมีนักเรียนบาลีจำนวน ๔ รูป และนักธรรมจำนวน ๕ รูป ในขณะนี้ (พ.ศ. ๕๒๔)
การบริหารและการปกครอง เจ้าอาวาสรูปปัจจุบันชื่อ พระราชรัตนดิลก ลำดับเจ้าอาวาสตั้งแต่รูปแรกจนปัจจุบันได้ดังนี้ ๑. พระอุปัชฌาย์ปาน ปุญญมณี พ.ศ. ๒๔๖๖-๒๔๗๒ หลังจากพระอุปัชฌาย์ปาน มรณภาพแล้ว วัดก็ได้ว่างเว้นเจ้าอาวาสมาเป็นเวลาประมาณ ๘ ปี จึงได้มีการแต่งตั้งเจ้าอาวาส รูปใหม่ขึ้นครองวัด ๒. พระครูสมานคุณารักษ์ (หลวงพ่อปั้น) พ.ศ. ๒๔๘๐-๒๕๑๘ ๓. พระราชรัตนดิลก พ.ศ. ๒๕๑๘ ถึงปัจจุบัน ปัจจุบัน (พ.ศ. ๒๕๔) มีพระภิกษุจำพรรษาจำนวน ๔๘ รูป
และสามเณร จำนวนส รูป