วัดหลวงสุมังคลาราม
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด
วัดหลวงสุมังคลาราม เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ ตั้งอยู่ในเขตเทศบาล ตำบลเมืองใต้ อำเภอเมืองศรีสะเกษ จังหวัดศรีสะเกษ
อาณาเขตที่ตั้งวัด ทิศเหนือติดต่อกับถนนอุบล ทิศใต้ติดต่อกับถนนวันลูกเสือ ทิศ ตะวันออกติดต่อกับถนนศรีสุมังค์ ทิศตะวันตกติดต่อกับที่ธรณีสงฆ์ของวัด และถัดจากที่ธรณี- สงฆ์เป็นถนนวิจิตรนคร
พื้นที่บริเวณตั้งวัด มีลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยมเป็นพื้นที่ราบ ถาวรวัตถุภายในวัดได้ก่อ สร้างขึ้นไว้เป็นเขตพุทธาวาส เขตสังฆาวาส บริเวณโดยทั่วไปได้ปลูกไม้ยืนต้นและไม้ประดับ ให้ความร่มรื่นเป็นระเบียบสวยงาม มีถนนภายในวัดเข้าออกติดต่อกับถนนภายนอกวัดได้ทั้งสี่ด้าน ที่ธรณีสงฆ์ทางทิศตะวันตกของที่ตั้งวัด ได้จัดตั้งโรงเรียนราษฎร์ของวัดขึ้น เปิดสอนชั้นประถม ปีที่ ๑ ถึงชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๓ การคมนาคมติดต่อกับวัดนี้สะดวกมากเพราะมีถนนติดต่อเข้าถึง วัดได้ทั้งสี่ด้าน
ความเป็นมา
วัดหลวงสุมังคลาราม เป็นวัดที่สร้างขึ้นในสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลแห่งพระ บาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อปี พ.ศ. ๒๓๒๘ แต่เดิมตั้งอยู่ที่ตำบลเมืองเก่า อำเภอศรีสะเกษ จังหวัดขุขันธ์
ผู้สร้างวัดนี้ คือ พระยาวิเศษภักดีศรีนครลำดวน (ชม) เจ้าเมืองศรีสะเกษคนที่ ๒ เป็นบุตรของพระยารัตนวงศา (อุ่น) เจ้าเมืองคนที่ ๑ พระยารัตนวงศา (อุ่น) ได้ขอแยกจาก เมืองขุขันธ์มาตั้งเมืองใหม่อยู่ทางทิศเหนือของเมืองขุขันธ์ ห่างประมาณกว่า ๔๐ กิโลเมตร และ ได้ตั้งชื่อเมืองใหม่ว่า "เมืองศรีสะเกษ" ส่วนเมืองขุขันธ์ปัจจุบันได้กลายเป็นอำเภอหนึ่งของ จังหวัดศรีสะเกษ ซึ่งทางราชการได้เปลี่ยนจังหวัดขุขันธ์เป็นจังหวัดศรีสะเกษเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๘๓
ต่อมาเมื่อพระยาวิเศษภักดีศรีนครลำดวน (ชม) ได้เป็นเจ้าเมืองคนที่ ๒ ต่อจากพระยา รัตนวงศา (อุ่น) ได้มีศรัทธาแรงกล้าดำเนินการจัดตั้งวัดคู่เมืองศรีสะเกษ เพื่อเป็นอนุสรณ์และ สิริมงคลในการที่พระยารัตนวงศา (อุ่น) ผู้เป็นบิดาได้มาตั้งเมืองศรีสะเกษขึ้น และได้ตั้งนามวัด ว่า "วัดศรีสุมังค์"
หลังจากที่พระยาวิเศษภักดีศรีนครลำดวน (ชม) และผู้สืบตระกูลได้จัดตั้งวัดศรีสุมังค์ และนิมนต์พระสงฆ์มาเป็นเจ้าอาวาสและอยู่จำพรรษาตามลำดับกาล จนกระทั่งสมัยท่านหลักคำโส โชติปาโล เป็นเจ้าอาวาสได้ปลูกสร้างเสนาสนะและพระอุโบสถเสร็จเรียบร้อย ได้ทำพิธีผูก พัทธสีมาประมาณ พ.ศ. ๒๓๗๘ เพื่อให้เป็นที่ประดิษฐานพระวิเศษมิ่งเมือง พระพุทธรูปคู่บ้าน คู่เมืองมาพร้อมกับพระยาวิเศษภักดีศรีนครลำดวน (ชม) ถึงวันเพ็ญเดือน ๓ ทุกปี จะมีงาน เทศกาลนมัสการพร้อมกับพระบรมสารีริกธาตุ
ในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราช ทางราชการได้อาศัยวัดศรีสุมังค์เป็นสถานที่ประกอบพิธี ถือน้ำพิพัฒน์สัตยา เป็นประจำ ประชาชนจึงนิยมเรียกชื่อว่า "วัดหลวงศรีสุมังคลาราม" ต่อมา ได้เรียกชื่อเปลี่ยนแปลงเป็น "วัดหลวงสุมังคลาราม" และใช้มาเป็นทางการจนถึงปัจจุบัน
วัดหลวงสุมังคลาราม ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาครั้งแรกประมาณ พ.ศ. ๒๓๓๐ ครั้งที่ ๒ เมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๔๐๗ ครั้งที่ ๓ เมื่อวันที่ ๓๑ สิงหาคม ๒๕๘๖ กำหนดเขต กว้าง ๔๐ เมตร ยาว ๘๐ เมตร