ความหมาย

ราชาศัพท์ เป็นคำสมาส แยกออกได้ดังนี้กอ ราช, ราชา (เป็นคำบาลีสันสกฤต) + ศัพท์ (เป็นคำภาษาสันสกฤต ถ้าภาษาบาลีว่า สทุ) ความหมายของคำ ราชาศัพท์ นี้ พจนานุกรมฉบับ ราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๔๙๓ อธิบายว่า

"คำที่ใช้สำหรับพระราชากับทั้งเจ้านาย เช่น เสวย บรรทม เป็นต้น" ()

หนังสือตำราไวยากรณ์ไทย ของ พระยาอุปกิตศิลปสาร (นิ่ม กาญจนาชีวะ) อธิบายว่า

"ราชาศัพท์ แปลว่า ศัพท์สำหรับพระราชา หรือศัพท์หลวง แต่ในที่นี้หมายความว่าศัพท์ ที่ใช้ใน ราชการ เพราะในตำรานั้น บางคำไม่กล่าวเฉพาะกษัตริย์หรือเจ้านายเท่านั้น กล่าวทั่วไปถึงคำที่ใช้ สำหรับ บุคคลอื่นด้วย เช่น ขุนนาง พระสงฆ์" ()

ส่วนในหนังสือเรื่องการใช้ถ้อยคำ ของ หม่อมหลวงมีย์ มาลากุล อธิบายว่า

"ราชาศัพท์ ตามความเข้าใจโดยทั่วไปแล้ว หมายถึงภาษาไทยส่วนหนึ่งที่ใช้ ในการกราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระบรมราชินี และใช้เมื่อกราบทูลพระบรมวงศานุวงศ์ บ้างก็ เข้าใจว่า เป็นคำพูดที่พระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์ทรงใช้โดยเฉพาะ ดูราวกับเป็นอีกภาษาหนึ่งที่เดียว

ราชาศัพท์ที่ปรากฏเป็นลายลักษณ์อักษรฉบับแรก เห็นจะเป็นกฎมณเฑียรบาลในรัชสมัยสมเด็จ- พระบรม ไตรโลกนาถ กรุงศรีอยุธยา ในกฎมณเฑียรบาลฉบับนี้ มีพระราชกำหนดถ้อยคำที่จะใช้กราบ บังคมทูล กราบทูล คำที่ใช้เรียกสิ่งของเครื่องใช้และวิธีใช้ คำรับ อาจถือเป็นตำราราชาศัพท์ฉบับแรก ได้

ตามความเข้าใจของข้าพเจ้า เข้าใจว่ามูลรากของราชาศัพท์นั้น คือ ศัพท์ที่จะใช้เมื่อกราบบังคมทูล พระมหากษัตริย์ หรือกราบทูลพระราชวงศ์ ไม่ใช่ศัพท์ที่พระมหากษัตริย์หรือพระราชวงศ์ทรงใช้ สำหรับ พระองค์ท่านโดยเฉพาะ หรือพูดง่าย ๆ ก็คือศัพท์สำหรับใช้ กับบุคคลที่เคารพสูงสุด" (ต)

  1. ราชบัณฑิตยสถาน, พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๓ (พระนคร : โรงพิมพ์การศาสนา), ๒๕๑๐

หน้า ๗๗๒ (๒)

พระยาอุปกิตศิลปสาร, หลักภาษาไทย (พระนคร : ไทยวัฒนาพานิช), ๒๕๑๑ หน้า ๑๕๗ (๓) หม่อมหลวงบีย์ มาลากุล, การใช้ถ้อยคำ (พระนคร : คณะกรรมการหน่วยค้นคว้าเผยแพร่ศิลปะและวัฒนธรรมไทย

ของสำนักพระราชวัง), ๒๕๑๓ หน้า ๔-๕