เล่มที่ 56
ส่วนที่ 229
หมวด: พระไตรปิฎก ฝ่าย: ลำดับ: 229 อ้างอิง: Book 56, Section 229 ประเภท: section
เนื้อหา
" ผู้มีปัญญา ย่อมกระทำจิตอันดิ้นรน กวัดแกว่ง รักษาได้ยาก ห้ามได้ยาก ให้ตรง เหมือนช่างศร ดัดลูกศรฉะนั้น" เมื่อพระโยคาวจรกระทำจิตให้ตรงอยู่อย่างนี้ ชื่อว่า ตาม รักษาจิตของตน. บทว่า ปฏฺยมาโน ทิสํ อคตปุพฺพํ ความว่า พระโยคาวจร เมื่อปรารถนาบริกรรม ในกายคตาสติกรรมฐานนี้แล้ว ปรารถนา ต้องการทิศที่ยังไม่เคยไป ในสงสารอันไม่มีที่สุดและเบื้องต้น พึงรักษาจิตของตนโดยนัยดังกล่าวแล้ว. ก็ที่ชื่อว่า ทิศ นี้ คืออะไร เล่า ? ก่อนอื่น บุตรและภรรยาเป็นต้น ท่านกล่าวว่า เป็นทิศ ดังในคาถานี้ว่า " มารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า อาจารย์ เป็นทิศเบื้องขวา บุตรภรรยาเป็นทิศเบื้องหลัง มิตรและอำมาตย์เป็นทิศเบื้องซ้าย ทาสและ กรรมกรทั้งหลายเป็นทิศเบื้องต่ำ สมณะและ พราหมณ์เป็นทิศเบื้องบน คฤหัสถ์ชนในสกุล ไม่พึงประมาท นอบน้อมทิศเหล่านี้" ยังมีทิศต่าง ๆ แยกประเภทออกเป็นทิศบูรพาเป็นต้น ท่านก็เรียกว่าทิศ ดังในคาถานี้ว่า :- " ทิศใหญ่ ๔ ทิศเฉียง ๔ ทิศเบื้องบน เบื้องต่ำ รวมเป็น ๑๐ ทิศ เหล่านี้ หม่อมฉันได้ เห็นพระยาช้าง ๖ วา ในความฝัน พระยาช้างนั้น สถิตย์อยู่ทิศไหน ?" พระนิพพานท่านก็เรียกว่าทิศ ดังในคาถานี้ว่า :- "คฤหัสถ์ทั้งหลาย ผู้ให้ข้าวน้ำ และผ้า ท่านกล่าวว่า เป็นทิศแม้ของบรรพชิต ผู้ขอร้อง ผู้มีทุกข์ ถึงทิศใดเล่าจึงจะมีความสุขได้ ทิศนี้ เป็นทิศอย่างยิ่งนะ เจ้าเสตเกตุ" แม้ในบาทคาถานี้ ที่ว่า "ทิศที่ไม่เคยไป" ก็ประสงค์เอาทิศ คือพระนิพพานนั่นแล. เพราะว่า พระนิพพานนั้น ย่อมปรากฏด้วย ลักษณะเป็นต้นว่า ความสิ้นไป ความคลายกำหนัด เหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสเรียกว่า ทิศ. ส่วนที่ตรัสว่า ชื่อว่า ทิศที่ไม่เคยไป เพราะพาลปุถุชนไร ๆ ในสงสารอันหาเบื้องต้น และเบื้องปลายไม่พบนี้ ไม่เคยไปกันเลยแม้แต่ความฝัน. อัน พระโยคาวจรผู้ปรารถนาทิศนั้น พึงกระทำความเพียร ในกาย- คตาสติ.
หมายเหตุ: เนื้อหาจัดระเบียบตามโครงสร้างแบบดั้งเดิม รักษาการอ้างอิงและลำดับตามต้นฉบับ