เล่มที่ 42
ส่วนที่ 259
หมวด: พระไตรปิฎก ฝ่าย: ลำดับ: 259 อ้างอิง: Book 42, Section 259 ประเภท: section
เนื้อหา
ส่วนเพลงขับแก้ มีอธิบายว่า : บาทคาถาว่า ฉทฺวาราธิปตี ราชา ความว่า ผู้ใดเป็นผู้ใหญ่แห่ง ทวาร ๖ อันอารมณ์ทั้ง ๖ มีรูปเป็นต้นครอบงำไม่ได้ แม้ในทวารหนึ่ง ผู้นี้ชื่อว่าเป็นพระราชา. บาทคาถาว่า รชมาโน รชสฺสิโร ความว่า ก็พระราชาใดกำหนัด อยู่ในอารมณ์เหล่านั้น, พระราชาผู้กำหนัดอยู่นั้น ชื่อว่ามีธุลีบนพระเศียร. บทว่า อรชํ ความว่า ส่วนพระราชาผู้ไม่กำหนัดอยู่ ชื่อว่าเป็นผู้ ปราศจากธุลี. บทว่า รชํ ความว่า พระราชาผู้กำหนัดอยู่ ท่านเรียกว่า " เป็น คนพาล" พระศาสดาครั้นประทานเพลงขับแก้ แก่อุตตรมาณพนั้นอย่างนี้ แล้ว ตรัสว่า " อุตตระ " เมื่อเธอขับเพลงขับนี้ (นาง) จักขับเพลงขับแก้ เพลงขับของเธออย่างนี้ว่า:- " คนพาลอันอะไรเอ่ย ย่อมพัด ไป, บัณฑิตย่อม บรรเทาอย่างไร, อย่างไร จึงเป็นผู้มีความเกษมจาก โยคะ, ท่านผู้อันเราถามแล้ว โปรดบอกข้อนั้นแก่เรา " ทีนั้น ท่านพึงขับเพลงขับแก้นี้แก่นางว่า :- " คนพาลอันห้วงน้ำ (คือกามโอฆะเป็นต้น) ย่อม พัดไป, บัณฑิตย่อมบรรเทา (โอฆะนั้น) เสียด้วย ความเพียร, บัณฑิตผู้ไม่ประกอบด้วยโยคะทั้งปวง ท่านเรียกว่า ผู้มีความเกษมจากโยคะ " เพลงขับแก้นั้น มีเนื้อความว่า :- " คนพาลอันโอฆะ (กิเลสดุจห้วงน้ำ) ๔ อย่าง มีโอฆะคือกามเป็นต้น ย่อมพัดไป, บัณฑิตย่อม บรรเทาโอฆะนั้น ด้วยความเพียร กล่าวคือสัมมัป- ปธาน (ความเพียรอันตั้งไว้ชอบ), บัณฑิตนั้นไม่ ประกอบด้วยโยคะทั้งปวง มีโยคะคือกามเป็นต้น ท่าน เรียกชื่อว่า ' ผู้มีความเกษมจากโยคะ." อุตตรมาณพ เมื่อกำลังเรียนเพลงขับแก้นี้เทียว ดำรงอยู่ในโสดา- ปัตติผล. เขาเป็นโสดาบัน เรียนเอาคาถานั้นไปแล้ว กล่าวว่า " ผู้เจริญ ฉันนำเพลงขับแก้เพลงขับมาแล้ว, พวกท่านจงให้โอกาสแก่ฉัน " ได้ คุกเข่าไปในท่ามกลางมหาชนที่ยืนยัดเยียดกันอยู่แล้ว. นางนาคมาณวิกา ยืนฟ้อนอยู่บนพังพานของพระบิดา แล้วขับเพลงขับว่า " ผู้เป็นใหญ่ อย่างไรเล่า ชื่อว่าเป็นพระราชา ? " เป็นต้น.
หมายเหตุ: เนื้อหาจัดระเบียบตามโครงสร้างแบบดั้งเดิม รักษาการอ้างอิงและลำดับตามต้นฉบับ