เล่มที่ 77
บทว่า เอวํ (ด้วยประการฉะนี้) นี้เป็นบทอธิบายนัยแห่งปฏิจจสมุป...
หมวดหมู่: พระอภิธรรมปิฎก ประเภทเนื้อหา: อภิธรรม ลำดับที่: 393
เนื้อหา
บทว่า เอวํ (ด้วยประการฉะนี้) นี้เป็นบทอธิบายนัยแห่งปฏิจจสมุป- บาทที่พระองค์ทรงแสดงแล้ว อธิบายว่า ด้วยบทว่า เอวํ นั้น พระผู้มี- พระภาคเจ้าย่อมทรงแสดงว่า ธรรมที่เป็นปัจจยาการเหล่านั้นย่อมเกิดเพราะเหตุ ทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น เท่านั้นมิใช่เกิดขึ้นด้วยเหตุมีพระอิศวรเนรมิตเป็นต้น. บทว่า เอตสฺส (นี้) ได้แก่ ตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า เกวลสฺส ได้แก่ (กองทุกข์) ที่ไม่ปะปนกัน หรือว่า ทั้งมวล. * คือที่เป็น ปัจจัยธรรม และปัจจยุปบันนธรรม. บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส (กองทุกข์) ได้แก่ ประชุมแห่งทุกข์ มิใช่ประชุมแห่งสัตว์ มิใช่ประชุมแห่งวิปัลลาสมีความสุขและความงามเป็นต้น บทว่า สมุทโย ได้แก่ ความเกิด. พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้ ว่าด้วยวินิจฉัยโดยลักษณะเป็นต้น ข้อว่า โดยลักษณะเป็นต้น ได้แก่ โดยธรรม ๔ มีลักษณะเป็นต้น แห่งปฏิจจสมุปบาทมีอวิชชาเป็นต้น อย่างไร ? คือ อวิชชา ๑. อาณลกฺณา มีความไม่รู้เป็นลักษณะ สมฺโมหนรสา มีความหลงเป็นกิจ ฉาทนปจฺจุปฏฺานา มีความปกปิดสภาวะแห่งอารมณ์ เป็นปัจจุปัฏฐาน อาสวปทฏฺานา มีอาสวะเป็นปทัฏฐาน ๒. อภิสํขรณลกฺขณา สังขารทั้งหลายมีการปรุงแต่งเป็น ลักษณะ อายูหนรสา มีความขวนขวายเป็นกิจ เจตนาปจฺจุปฏฺานา มีเจตนาเป็นปัจจุปัฏฐาน อวิชฺชาปทฏฺานา มีอวิชชาเป็นปทัฏฐาน ๓. วิชานนลกฺขณํ วิญญาณมีการรู้อารมณ์เป็นลักษณะ ปุพฺพงฺคมรสํ มีการเป็นประธานเป็นกิจ ปฏิสนฺธิปจฺจุปฏฺานํ มีการเกิดสื่อเป็นปัจจุปัฏฐาน สํขารปทฏฺานํ มีสังขารเป็นปทัฏฐานหรือ วตฺถารมฺมณปทฏฺานํ มีวัตถุและอารมณ์เป็นปทัฏฐาน ๔. นมนลกฺขณํ นามมีการน้อมไปเป็นลักษณะ สมฺปโยครสํ มีการประกอบพร้อมกันเป็นกิจ อวินิพฺโภคปจฺจุปฏฺานํ มีการไม่แยกจากจิตเป็นปัจจุปัฏ- ฐาน วิญฺญาณปทฏฺานํ วิญญาณเป็นปทัฏฐาน ๕. รุปฺปนลกฺขณํ รูปมีการแปรปรวนเป็นลักษณะ วิกิรณรสํ มีการกระจัดกระจายไปเป็นรส อพฺยากตปจฺจุปฏฺานํ มีความเป็นอัพยากตธรรมเป็น ปัจจุปัฏฐาน วิญฺญาณปทฏฺานํ มีวิญญาณเป็นปทัฏฐาน ๖. อายตนลกฺขณํ สฬายตนะมีการทำวัฏฏะให้ยาวนาน เป็นลักษณะ ทสฺสนาทิรสํ มีการทำความเห็นเป็นต้นเป็นรส วตฺถุทฺวารภาวปจิจุปฏฺานํ มีความเป็นวัตถุและทวารเป็น ปัจจุปัฏฐาน นามรูปปทฏฺานํ มีนามรูปเป็นปทัฏฐาน ๗. ผุสนลกฺขโณ ผัสสะมีการกระทบอารมณ์เป็น ลักษณะ สํฆฏฺฏนรโส มีการประสานอารมณ์กับจิตเป็นรส สงฺคติปจฺจุปฏฺาโน มีการประชุม (วัตถุ อารมณ์ จิต) เป็นปัจจุปัฏฐาน สฬายตนปทฏฺาโน มีสฬายตนะเป็นปทัฏฐาน ๘. อนุภวนลกฺขณา เวทนามีการเสวยอารมณ์เป็น วิสยรสสมฺโภครสา มีการบริโภคร่วมกันซึ่งรสแห่ง อารมณ์เป็นรส สุขทุกฺขปจฺจุปฏฺานา มีสุขและทุกข์เป็นปัจจุปัฏฐาน ผสฺสปทฏฺานา มีผัสสะเป็นปทัฏฐาน ๙. เหุตุลกฺขณา ตัณหามีความเป็นเหตุเป็นลักษณะ อภินนฺทนรสา มีความบันเทิงใจเป็นรส อติตฺติภาวปจฺจุปฏฺานา มีความไม่อิ่มในอารมณ์เป็นปัจจุ- ปัฏฐาน เวทนาปทฏฺานา มีเวทนาเป็นปทัฏฐาน ๑๐. คหณลกฺขณํ อุปาทานมีการยึดไว้เป็นลักษณะ อมุญฺจนรสํ มีการไม่ปล่อยเป็นรส ตณฺหาทฬฺหตฺตทิฏฺิปจฺจุปฏฺานา มีความมั่นคงด้วยตัณหา และเห็นผิดในอัตตาเป็นปัจจุปัฏ- ฐาน ตณฺหาปทฏฺานํ มีตัณหาเป็นปทัฏฐาน ๑๑. กมฺมกมฺมผลลกฺขโณ ภพมีกรรม และผลของกรรมเป็น ลักษณะ ภาวนภวนรโส มีความทำให้เกิดขึ้นและความ เกิดขึ้นเป็นรส กุสลากุสลาพฺยากตปจฺจุปทฏฺาโน มีความเป็นกุศล อกุศล และอัพยากตะเป็นปัจจุปัฏฐาน อุปาทานปทฏฺาโน มีอุปาทานเป็นปทัฏฐาน.
เนื้อหาถูกจัดระเบียบและประมวลผลเพื่อให้อ่านง่าย รักษาความหมายเดิมไว้ครบถ้วน