เล่มที่ 77
(บาลีข้อ ๒๖) พึงทราบวินิจฉัยในนิเทศแห่งวิญญาณขันธ์ ต่อไป
หมวดหมู่: พระอภิธรรมปิฎก ประเภทเนื้อหา: อภิธรรม ลำดับที่: 53
เนื้อหา
(บาลีข้อ ๒๖) พึงทราบวินิจฉัยในนิเทศแห่งวิญญาณขันธ์ ต่อไป. บทว่า ยํ กิญฺจิ วิญฺาณ ํ (วิญญาณอย่างหนึ่ง) นี้ พระผู้มี พระภาคเจ้าทรงถือวิญญาณอันเป็นไปในภูมิ ๔. บทว่า จกฺขุวิญฺญาณํ (จักขุ วิญญาณ) เป็นต้น พระองค์ตรัสเพื่อทรงแสดงวิญญาณที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วย สามารถแห่งวิญญาณที่เป็นอดีตเป็นต้นโดยสภาวะ. ในพระบาลีนี้วิญญาณ ๕ มี จักขุวิญญาณเป็นต้น มีจักขุปสาทวัตถุเป็นต้น เป็นที่อาศัยเกิดทีเดียว. มโนวิญญาณ มีหทัยวัตถุเป็นที่อาศัยเกิดบ้าง ไม่มีหทัยเป็นที่อาศัยเกิดบ้าง วิญญาณทั้งหมด เป็นวิญญาณเป็นไปในภูมิ ๔. คำที่เหลือเหมือนกับเวทนาขันธ์นั้นแล. ว่าด้วยปกิณกะในเบญจขันธ์ ๑๖ อย่าง บัดนี้ พึงทราบปกิณกะในขันธ์ทั้ง ๕ โดยอาการ ๑๖ อย่าง คือ โดยการเกิดครั้งแรก (สมุคฺคมโต) ๑ โดยการเกิดก่อนและหลัง (ปุพฺพาปรโต) ๑ โดยกำหนดกาล (อทฺธานปริจฺเฉทโต) ๑ โดยการเกิดขณะเดียวกันดับต่างขณะกัน (เอกุปฺปาทนานา- นิโรธโต) ๑ โดยการเกิดต่างขณะดับพร้อมกัน (นานุปฺปาทเอกนิโรธโต) ๑ โดยเกิดพร้อมกันดับพร้อมกัน (เอกุปฺปาทเอกนิโรธโต) ๑ โดยเกิดไม่พร้อมกันดับไม่พร้อมกัน (นานุปฺปาทนานา- นิโรธโต) ๑ โดยเป็นอดีตอนาคตปัจจุบัน (อตีตานาคตปจฺจุปนฺนโต) ๑ โดยเป็นธรรมภายในและภายนอก (อชฺฌตฺติกพาหิรโต) ๑ โดยเป็นสภาพหยาบและละเอียด (โอฬาริกสุขุมโต) ๑ โดยเป็นธรรมทรามและประณีต (หีนปณีตโต) ๑ โดยเป็นธรรมไกลและใกล้ (ทูรสนฺติกโต) ๑ โดยปัจจัย (ปจฺจยโต) ๑ โดยสมุฏฐาน (สมฺฏฐานโต) ๑ โดยความสำเร็จ (ปรินิปฺผนฺนโต) ๑ โดยเป็นของปรุงแต่ง (สํขตโต) ๑
เนื้อหาถูกจัดระเบียบและประมวลผลเพื่อให้อ่านง่าย รักษาความหมายเดิมไว้ครบถ้วน