พระอภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี เล่ม ๑ ภาค ๑
พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นนาถะ มีพระ- รูปไม่มีใครเสมอเหมือน ตรัสอ...
หมวดหมู่: พระอภิธรรมปิฎก ประเภทเนื้อหา: อภิธรรม ลำดับที่: 478
เนื้อหา
พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นนาถะ มีพระ- รูปไม่มีใครเสมอเหมือน ตรัสอรูปฌาน ๔ อย่างอันใดไว้ พระโยคีครั้นทราบอรูปฌาน ๔ นั้นแล้ว พึงรู้แม้กถาปกิณณกะในอรูป ฌานนั้น ต่อไป. เพราะอรูปสมาบัติ แม้ทั้ง ๔ เหล่านี้ ย่อมมีเพราะการ ก้าวล่วงอารมณ์ นักปราชญ์ผู้มีปัญญาไม่ ปรารถนา จะละเลยอธิบายขององค์แห่งสมาบัติ เหล่านั้น. จริงอยู่ บรรดาสมาบัติเหล่านั้น พึงทราบอรูปสมาบัติทั้ง ๔ ซึ่งเกิด ขึ้นโดยการก้าวล่วงอารมณ์โดยประการทั้งปวง คือ อรูปสมาบัติที่หนึ่งก้าวล่วง ฌานที่มีรูปนิมิต อรูปสมาบัติที่ ๒ ก้าวล่วงอากาศ อรูปสมาบัติที่ ๓ ก้าวล่วง วิญญาณที่เป็นไปในอากาศ อรูปสมาบัติที่ ๔ ก้าวล่วงโดยการปราศจากวิญญาณ ที่เป็นไปในอากาศ. แต่บัณฑิตทั้งหลายไม่ปรารถนาการก้าวล่วงองค์ในสมาบัติเหล่านั้น ซึ่งไม่มีเหมือนรูปาวจรสมาบัติ ด้วยว่าในรูปาวจรสมาบัติทั้งหมดเหล่านั้น ย่อม มีองค์ของฌาน ๒ เท่านั้น คือ อุเบกขา และเอกัคคตาจิต. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น สมาบัติที่เกิดหลัง ๆ ในที่นี้ ก็เป็น สภาพประณีตดีกว่าสมาบัติก่อน ๆ พึงทราบ อุปมาในสมาบัติเหล่านั้น ดุจพื้นปราสาท และผ้าสาฎก ต่อไป. เหมือนอย่างว่า ปราสาท ๔ ชั้น ปราสาทชั้นล่างสุดมีกามคุณ ๕ อัน ประณีตด้วยอำนาจแห่งการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี กลิ่นหอมดอกไม้ อันน่าพอใจ เครื่องดื่มโภชนะมีรสอันดี มีที่นั่งที่นอน และเสื้อผ้าอันเป็นทิพย์ เป็นต้นปรากฏแล้ว ปราสาทชั้นที่ ๒ มีกามคุณเหล่านั้นประณีตกว่าชั้นที่หนึ่ง ปราสาทชั้นที่ ๓ มีกามคุณเหล่านั้นประณีตกว่าชั้นที่สอง ปราสาทชั้นที่ ๔ มี กามคุณเหล่านั้นประณีตกว่าทุกชั้น. ในปราสาทเหล่านั้น พื้นของปราสาทแม้ ทั้ง ๔ เหล่านั้น ไม่มีความต่างกันแม้ก็จริง ถึงอย่างนั้น ปราสาทชั้นบน ๆ ก็ประณีตกว่าปราสาทชั้นล่าง ๆ เพราะวิเศษกว่าด้วยสัมฤทธิ์แห่งกามคุณ ๕ และเปรียบเหมือนผ้าสาฎก ๔ ชั้น ๓ ชั้น ๒ ชั้น และ ๑ ชั้นของด้ายอย่าง หยาบ อย่างละเอียด อย่างละเอียดกว่า อย่างละเอียดที่สุดซึ่งหญิงคนหนึ่งกรอ ไว้โดยกว้างและยาวเท่ากัน บรรดาผ้าสาฎกเหล่านั้น แม้ทั้ง ๔ มีกว้างยาวเท่ากัน ไม่แปลกกัน แต่ว่า ผ้าที่ทอครั้งหลัง ๆ ประณีตกว่าที่ทอครั้งก่อน ๆ โดยมี สัมผัสสบาย มีเนื้อละเอียด และมีค่ามาก ฉันใด ในอรูปฌานสมาบัติแม้ทั้ง ๔ เหล่านี้ ก็ฉันนั้น เหมือนกัน องค์ฌานเหล่านี้มีเพียง ๒ อย่าง คือ อุเบกขา และเอกัคคตาจิตเท่านั้นก็จริง ถึงอย่างนั้น ในที่นี้พึงทราบว่า องค์ฌานหลัง ๆ ประณีตดีกว่า โดยความประณีตและประณีตกว่าองค์ฌานเหล่านั้น เพราะการ เจริญวิเศษโดยแท้ ก็ฌานเหล่านั้นประณีตและประณีตโดยลำดับ ด้วยประการ ฉะนี้. (พึงทราบอุปมาต่อไป) บุรุษคนหนึ่ง ยืนเกาะมณฑปในที่ ไม่สะอาด อีกคนหนึ่ง ยืนอาศัยบุรุษผู้นั้น อีกคนหนึ่ง ไม่อาศัยยืนอยู่ภายนอก อีก คนหนึ่ง อาศัยคนที่อยู่ภายนอกยืนอยู่ บัณฑิตผู้มีปรีชา พึงทราบอรูปแม้ทั้ง ๔ โดยความเป็นสภาวะเสมอกัน ดุจบุรุษ๔ คน เหล่านี้ โดยลำดับ.
เนื้อหาถูกจัดระเบียบและประมวลผลเพื่อให้อ่านง่าย รักษาความหมายเดิมไว้ครบถ้วน