วัดเทพศิรินทราวาส
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด
วัดเทพศิรินทราวาส เป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดราชวรวิหาร ตั้งอยู่เลขที่ ๑๔๖๔ แขวงวัดเทพศิรินทร์ เขตป้อมปราบศัตรูพ่าย กรุงเทพมหานคร
อาณาเขตที่ตั้งวัด
ทิศเหนือ ยาว ๑๐ วา ติดต่อกับคูรอบวัด
ทิศใต้ ยาว ๕ เส้น ติดต่อกับถนนหลวง
ทิศตะวันออก ยาว ๕ เส้น ติดต่อกับถนนกรุงเกษมและคลองผดุงกรุงเกษม
ทิศตะวันตก ยาว ๕ เส้น ๑๒ ๖า ๑ ศอก ติดต่อกับถนนพลับพลาไชย
ลักษณะที่ตั้งวัด เขตวัดชั้นในก่อกำแพงล้อมรอบ กำแพงแนวหน้ามีประตูเข้าออก ๓ ประตู กำแพงแนวเหนือมี ๒ ประตู แนวกลางมี ๒ ประตู และแนวใต้มี ๑ ประตู ภายใน เขตกำแพงนี้ได้แบ่งเป็น ๓ บริเวณคือ บริเวณคณะเหนือ บริเวณพระอุโบสถ และบริเวณ คณะใต้ ระหว่างบริเวณคณะเหนือกับบริเวณพระอุโบสถ และบริเวณพระอุโบสถกับบริเวณคณะ ใต้ ได้ก่อกำแพงคั่นไว้มีประตูเข้าออกด้านละ ๑ ประตู บริเวณพระอุโบสถได้ก่อกำแพงแก้วล้อม อีกชั้นหนึ่ง ในกำแพงนี้กำหนดพื้นที่เป็น ๓ ตอนคือ ตอนริมเหนือเป็นพระอุโบสถ ตอนกลาง เป็นฐานพระศรีมหาโพธิ ตอนริมใต้เป็นพระวิหารจตุรมุขยอดปรางค์
ความเป็นมา
วัดเทพศิรินทราวาส เป็นวัดที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ รัชกาลที่ ๕ ทรงสร้าง อุทิศถวายสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี พระบรมราชชนนีเริ่มสร้าง เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๕ และได้พระราชทานนามว่า "วัดเทพศิรินทราวาส"
เมื่อได้สร้างอาคารเสนาสนะต่าง ๆ สมควรเป็นที่อยู่จำพรรษาของพระสงฆ์ได้แล้ว จึง โปรดให้พระเจ้าราชวรวงศ์เธอกรมหมื่นเจริญผลพูลสวัสดิ์ ผู้เป็นแม่กองก่อสร้างวัดนี้ อำนวย การตกแต่งติดประทีปโคมไฟจัดเสนาสนะให้เรียบร้อย
ครั้นถึงวันที่ ๓ กรกฎาคม ๒๔๒๑
โปรดให้นิมนต์พระอริยมุนี (เอม) จากวัดบวร นิเวศวิหารพร้อมด้วยพระฐานานุกรม ๓ รูป พระอันดับ ๑ บู รูป สามเณร รูป รวม ๒ รูป โดยขบวนแห่ทางสถลมารค มายังวัดเทพศิรินทราวาส พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ ได้ เสด็จมาทรงประกอบพระราชพิธี พร้อมกับทรงถวายภัตตาหารแด่พระสงฆ์ ซึ่งมีสมเด็จพระมหา- สมณเจ้ากรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ทรงเป็นประธานด้วย วันนี้จึงถือว่าเป็นวันแรกที่ตั้งวัด เทพศิรินทราวาส เขตวิสุงคามสีมา อันเป็นที่ชุมนุมสงฆ์ทำอุโบสถสังฆกรรมนั้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๕ สมเด็จ พระพุทธโฆษาจารย์ (ญาณวรมหาเถระ) ครั้งดำรงสมณศักดิ์ที่พระสาสนโสภณ ได้ทูลเชิญสมเด็จ พระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ ทรงเป็นประธาน พร้อมด้วยพระสงฆ์ประมาณ ๑๔๒ รูป กระทำพิธีถอนและผูกพัทธสีมา กำหนดเขตติดกับพระอุโบสถโดยรอบเป็นเขตพัทธสีมา
ทรัพย์สิน
ที่ดินที่ตั้งวัดมีเนื้อที่ ๓๕ ไร่ ซึ่งมีพระบรมราชโองการโปรดพระราชทาน ที่ธรณีสงฆ์ จำนวน แปลง จำนวนเนื้อที่ 6 ไร่ ๒ งาน ๒๘ ตารางวา คือ แปลงที่ ๑ ตั้งอยู่ท้องที่ริมถนนเจริญกรุง เขตบ้อมปราบศัตรูพ่าย กรุงเทพมหานคร เนื้อที่ ๓ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๔๒๑ แปลงที่ ๒ ตั้งอยู่ที่ตรอกพระยาไกร เขตจักรวรรดิ กรุงเทพมหานคร เนื้อที่ ๑๐๔ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๑๒๑๔ แปลงที่ ๓ ตั้งอยู่แขวงสามแยก เขตสัมพันธวงศ์ กรุงเทพมหานคร เนื้อที่ ๒๐ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๖๐๕ แปลงที่ ๔ ตั้งอยู่ที่แขวงพญาไท เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร
เนื้อที่ ๒ ไร่ ๖๗ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๑๘๕๒ แปลงที่ ๔ ตั้งอยู่ที่แขวงพญาไท เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร
เนื้อที่ ๒๐๔ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๑๖๒๒ ปูชนียวัตถุมี พระประธาน ปางสมาธิ พร้อมด้วยพระอัครสาวก โปรดให้หล่อเมื่อ พ.ศ. ๒๒๗ พระพุทธรูปปางมารวิชัย หล่อด้วยสัมฤทธิ์ สมัยเชียงแสน
พระปฏิมาฉลองพระองค์ สมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์ พระหล่อยืนปางห้ามสมุทรและ พระปฏิมาฉลองพระองค์ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจันทร์มณฑลโสภณภควดี กรมหลวง วิสุทธิกษัตริย์ เป็นพระหล่อยืนทรงเครื่องปางห้ามพระญาติ
พระนิรันดร เป็นพระพุทธรูปประจำวัยกาลที่ ในสมัยรับกาลที่ ๔ โปรดให้อัญเชิญ มาประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๑ ตามพระราชประสงค์ของรัชกาลที่ ๔
ถาวรวัตถุและอาคารเสนาสนะต่าง ๆ
พระอุโบสถ กว้าง ๒๑ เมตร ยาว ๓๗ เมตร พื้นปูด้วยหินอ่อน ซุ้มประตู หน้าต่างทำเป็น ๒ แบบ ด้านนอกทรงมงกุฎประดับกระเบื้องเคลือบ ด้านในเป็นลายปั้นคล้าย ลายก้านขด ทำด้วยปูนเพชรบิดทองทึบเป็นอย่างซุ้มเคลือไม้ดอก ผูกล้อมตราพระเกี่ยวยอดซึ่ง อู่เหนือพานทอง ๒ ชั้น มีช้าง ๓ เศียร ยืนบนแท่นทูนพานตั้งเครื่อง ๒ ข้าง มีราชสีห์คชสีห์ ประคองเครื่องสูง ฝาผนังเขียนรูปทรงข้าวบิณฑ์ก้านแข่ง พื้นเพดานในทาชาดประดับลายกนกทวย เทพมีเครื่องราชกกุธภัณฑ์แซกล้อมรูปจำลองเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ๒ ตระกูล คือ
๑. รูปตราเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคล "นพรัตนราชวราภรณ์"
๒. รูปตราเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่ง "ข้างเผือก"
๓. รูปตราเครื่องราชอิสริยาภรณ์สำหรับตระกูล "จุลจอมเกล้า"
๔. รูปตราเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยิ่ง "มงกุฎสยาม"
๕. รูปตราเครื่องราชอิสริยากรณ์อันมีเกียรติรุ่งเรื่องยิ่ง "มหาจักรีบรมราชวงศ์"
หน้าบันพระอุโบสถประดับรูปตราพระเกี้ยว ยอดมีพาน ๒ ชั้น ตั้งเครื่องสูงคู่เคียงมี เทพบุตรประคองพานทั้งสองข้าง พื้นลายช่อดอกรำเพย รูปเหล่านี้ทำด้วยปูนเพชรประดับกระเบื้อง สี หลังคามุงกระเบื้องเคลือบสี
พระอุโบสถ์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ เสด็จทรงก่อพระฤกษ์ เริ่มสร้างปี พ.ศ. ๒๔๒๑ สร้างเสร็จเรียบร้อยเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๔๓
อนุสรณีย์ หลัง ตั้งอยู่กลางสนามหน้าพระอุโบสถ โปรดให้สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๒ ได้อัญเชิญพระพุทธรูปปางห้ามสมุทรมาประดิษฐานไว้หลังละ ๑ องค์ หลังเหนือเป็นที่บรรจุ พระสรีรางคาร สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าข้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงศ์และราช
สกุลจักรพันธ์ ส่วนหลังใต้เป็นที่บรรจุพระสรีรางคารสมเด็จราชบุตรบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุ รังสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศวรเดช และราชสกุลภาณุพันธุ์
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์ นับตั้งแต่ได้สถาปนาวัดเทพศิรินทราวาส และมีพระสงฆ์อยู่จำพรรษาตลอดมานั้น การ ศึกษาเล่าเรียนพระปริยัติธรรมของพระสงฆ์ก็ได้ดำเนินการต่อเนื่องมาโดยลำดับ ปัจจุบันมีโรงเรียน ปริยัติธรรม ๑ หลัง มีจำนวนนักเรียนบาลี ๒ รูป นักธรรม ๑๖ รูป ในด้านสาธารณะต่าง ๆ นั้น เนื่องจากเจ้าอาวาสในอดีตที่ผ่านมาล้วนแต่ได้รับสมณศักดิ์ เป็นพระมหาเถระ มีตำแหน่งหน้าที่เกี่ยวกับกิจการคณะสงฆ์มากมาย จึงได้ช่วยเหลือกิจการเพื่อ สาธารณะตลอดมาตราบเท่าปัจจุบัน
การบริหารและการปกครอง วัดเทพศิรินทราวาส นับตั้งแต่ได้สร้างวัดเสร็จเรียบร้อย และมีพระสงฆ์อยู่จำพรรษา ตลอดมา ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๒๑ จนถึงปัจจุบัน มีเจ้าอาวาสปกครองวัดตามลำดับดังนี้ ๑. พระอริยมุนี (เอม อายุวทุโน) พ.ศ. ๒๔๒๑-๔๒๖ ๒. พระธรรมไตรโลกาจารย์ (เดช ธานจาโร) พ.ศ. ๒๔๓๗-๒๔๔๓ ๓. พระวินัยรักษิต (นาม กาพนาโม) พ.ศ. ๒๓๗-๔๓๘ ครองวัดได้ ๓ เดือนก็ ถึงมรณภาพ ๔. หม่อมเจ้าพระศรีสุคตคัตยานุวัตร (หม่อมเจ้าพร้อม ลดาวัลย์) พ.ศ. ๔๓๘- ๒๔๔๑ ๕. สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) พ.ศ. ๒๔๔๑-๔๘๔ ๖. สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (สุจิตติ มรว. ชื้น) ทรงรับเป็น ผู้ปกครองชั่วคราว ได้ตั้งกรรมการเป็นผู้บริหารวัดในช่วงนี้ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๐-๒๕๒๑ ๗. พระสาสนโสภณ (เอื่อน ชินทัตโต) พ.ศ. ๒๕๒๑ ๘. พระสาสนโสภณ (นิรันดร์ นิรนุตโร)
พ.ศ. ๒๕๒๑
ถึงปัจจุบัน จำนวนพระภิกษุ จำพรรษาประมาณ ๗๐ รูป สามเณรประมาณ ๑๒ รูป