วัดโสมนัสวิหาร
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด
วัดโสมนัสวิหาร เป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดราชวรวิหาร ตั้งอยู่เลขที่ ๖๔๖ แขวง วัดโสมนัส เขาป้อมปราสาทพ่าย กรุงเทพมหานคร มีอาณาเขตดังนี้คือ ทิศเหนือ ติดต่อกับที่ธรณีสงฆ์ สนามมวยราชดำเนิน ถนนราชดำเนินนอก ทิศใต้ ติดต่อกับที่ธรณ์สงฆ์ ถนนนครสวรรค์ ลักษณะพื้นที่โดยทั่วไปตั้งอยู่บนที่ราบล้อมรอบด้วยคลอง และถนนทั้ง ๔ ด้าน วัดนี้ตั้ง อยู่ในใจกลางนครหลวง
ใกล้ทำเนียบรัฐบาลมีร้านค้า ตลาด และบ้านเรือนของประชาชน หนาแน่น
ความเป็นมา
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ทรงสร้างอุทิศสมเด็จพระนางเจ้า โสมนัสวัฒนาวดี จึงได้พระราชทานนามว่า วัดโสมนัสวิหาร ในต้นรัชกาลของพระองค์ ทรงวางศิภาฤกษ์พระอุโบสถ เมื่อวัน ปีลู จ.ศ. ๒ ตรงกับวันที่ < มกราคม พ.ศ. ๒๓๖ พระราชทานเป็นวิสุงคามสีมา วัดนี้มีกำแพงใหญ่หนาและสูงล้อมรอบหน้าวัดเป็น สนามกว้าง มีถนนกรุงเกษมตัดผ่าน มีรั้วเหล็กตลอด และมีต้นไม้ร่มรื่นทั่วไป พอถึงเดือนแปด ขึ้นเก้าค่ำ วันพฤหัสบดี พ.ศ. ๒๓๕๕ เวลาเช้า พระบาทสมเด็จ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้นิมนต์พระอริยมุนี (พุทธสิริเกระ ทับ ป.ธ. 6) จากวัดราชา- ชิวาสพร้อมด้วยพระสงฆ์ราว ๔๐ รูป โดยขบวนแห่เรือมาพักที่กุฎิ ณ วัดโสมนัสวิหาร นับเป็น เจ้าอาวาสรูปแรกของวัดโสมนัสวิหาร
ภายหลังทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ เลื่อนตำแหน่งพระอริยมุนีเป็นพรหมมุนีในปีมะเส็ง ๒๔๐๐ ถึงรัชกาลที่ ในปีวอก พ.ศ. ๒๑๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ เลื่อนตำแหน่งเป็นพระ พิมลธรรม และในปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๒๒ ทรงดำรงตำแหน่งเป็นสมเด็จพระวันรัต นับตั้งแต่รัชกาลที่ ๔ ทรงจัดตั้งวัดโสมนัสวิหาร ก็ได้มีการก่อสร้างปฏิสังขรณ์เรื่อยๆ มา อาทิเช่นบูรณะปฏิสังขรณ์กุฏิที่ชำรุดทรุดโทรม กำแพงรอบวัด พระเจดีย์องค์ใหญ่ ศาลาต่าง ๆ ภายในวัด ปูพื้นกระเบื้องตามลานพระอุโบสถ พระวิทารต่าง ๆ เป็นต้น
ทรัพย์สิน
ที่ดินที่ตั้งวัดโสมนัสวิหาร มีเนื้อที่ทั้งหมด อ ไร่เศษ และมีที่ธรณีสงฆ์ทั้งหมด 6 แปลง รวมเนื้อที่ทั้งหมดประมาณ ๑๓๘ ไร่ ๑ งาน ๕๖ ตารางวา วัดนี้แบ่งพื้นที่เป็น ๓ ตอนคือ ตอนกลางเป็นพุทธาวาสทั้ง ๒ ข้างที่อยู่ทางด้านเหนือ และด้านใต้เป็นสังฆาวาส แบ่งเป็นคณะข้างละ ๓ คณะ ตอนกลางที่เป็นพุทธาวาสนั้น ประกอบด้วย พระอุโบสถ สร้างเสร็จในราว พ.ศ. ๒๐๐ เศษ รูปทรงเหมือนอุโบสถทั่ว ๆ ไป แต่ส่วนบนขื่อหลังคาช่อฟ้าใบระกา และหน้าบันเป็นศิลปะไทยประยุกต์ศิลปะจีน วัสดุที่ก่อสร้าง ใช้อิฐถือปูน และมีเครื่องไม้ประกอบ มีขัณฑสีมาอยู่ด้วย โดยมีสีมันตริกที่ลานพระอุโบสถ เนื่องจากวัดนี้เป็นมหาสีมา ภายในพระอุโบสถมีพระประธานในพระอุโบสถ พระนามว่า "สัมมาสัมพุทธสิริ" หน้าตักกว้าง ๒ คืบ ๓ นิ้ว ซึ่งเป็นพระที่สมเด็จพระวันรัต พุทธสิวิเถระ ได้สร้างและอัญเชิญมาจากวัดราชาธิวาส ในปี พ.ศ. ๒๓๕๖ และภายในพระอุโบสถตามฝาผนังยังมี ภาพจิตรกรรมฝาผนังเกี่ยวกับพุทธประวัติและเรื่องราวเกี่ยวกับพระภิกษุสงฆ์ ซึ่งเป็นสีมือช่างเขียน ในสมัยรัชกาลที่ ๔
พระวิหาร คาดว่าสร้างแล้วเสร็จในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ เศษ มีลักษณะ รูปทรง ตลอดวัสดุ ก่อสร้างที่ใช้เช่นเดียวกับพระอุโบสถ แต่พระวิหารคดต่อมาจากด้านหลังวิหารใหญ่ รอบองค์มหา เจดีย์อีกด้วย ภายในมีพระพุทธรูปพร้อมด้วยพระอัครสาวกทั้งสองซึ่งเป็นของหลวงอัญเชิญมาจาก พระบรมมหาราชวังเป็นพระประธานในพระวิหาร และมีพระพุทธรูปในปางต่าง ๆ จำนวน ๖ องค์ ประดิษฐานอยู่ตามระเบียงวิหารคด และยังมีจิตรกรรมฝาผนังที่มีชื่อเสียงเรื่องอิเหนา อีกด้วย
พระเจดีย์ใหญ่ หรือ พระมหาเจดีย์ เริ่มสร้างในราวปี พ.ศ. ๒๓๙๖ เป็นพระเจดีย์ แบบลังกา สร้างก่ออิฐถือปูน แต่ในปี พ.ศ. ๒๕๐๗-๒๕๐๘ ทางวัดได้ประดับพระเจดีย์ด้วย กระเบื้องโมเสสสีทองทั้งองค์ นับว่าเป็นเจดีย์ที่สูงเด่นมากอีกหนึ่ง สูง ๒๘ วา ๒ ศอก ฐาน โดยรอบ ๑ วา และเป็นที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุถึง ๓ ครั้ง
ครั้งแรก ในสมัยรัชกาลที่ ๑ บรรจุเมื่อสร้างเสร็จประมาณปี พ.ศ. ๒๐๐ เศษ
ครั้งที่ ๒ ในสมัยรัชกาลที่ ๔ บรรจุในปี พ.ศ. ๔๑๔
ครั้งที่ ๓ ในสมัยรัชกาลที่ ๖ รัชกาลปัจจุบัน บรรจุในวันที่ ๒๓ มีนาคม ๒๕๐๗
พระเจดีย์มอญ เป็นพระเจดีย์รูปลอมฟาง ลักษณะคล้ายปรินิพพานสถูป ที่กุสินารา ประเทศอินเดีย อยู่ในเขตคณะ ใกล้พระเจดีย์องค์ใหญ่
พระนิรันตราย เป็นพระพุทธรูปที่หาได้ยาก และมีคุณค่าองค์หนึ่งของวัด เป็นพระ นิรันตรายองค์ที่ ๑๖_
กุฎิ เป็นกุฎิกาวร & หลัง สร้างเสร็จราว พ.ศ. ๒๓๕ คือในปีแรก ๆ ที่พระสงฆ์มา อยู่จำพรรษาอีก ๘ หลัง ในทางด้านข้างนอกคณะ ๑,๒,๓, สร้างเสร็จประมาณปี พ.ศ. ๒๔๒ (ตามจารึกที่พระเดียรณมอญ) ส่วนอีก หลัง สร้างเสร็จในปี พ.ศ. ๒๕๐๑ และ ๕๐
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์
วัดโสมนัสวิหาร ได้จัดตั้ง โรงเรียนปริยธรรม ชื่อว่า "สาลักษณาลัย" เป็นคึก 6 ชั้น 4 ห้องเรียน สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (เขมาภิรตเถระ ยัง ป.ธ.) สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๐ เดิมใช้เป็นโรงเรียน มัธยมศึกษาของรัฐบาลจนถึง พ.ศ. ๒๔๔ ก็ใช้เป็นโรงเรียนปริยติธรรม ซึ่งปัจจุบันมีนักเรียน บาลีจำนวน ๒๖ รูป และนักธรรมจำนวน ๒๕ รูป
๒. สำนักงาน และห้องสมุดโรงเรียนพุทธศาสนาวันอาทิตย์ของวัดโสมนัสวิหารอยู่ภาย ในพุทธาวาส ข้างพระอุโบสถทางด้านทิศใต้เป็นตึกชั้นเดียว สร้างใน พ.ศ. ๒๕๑๔
๓. ศาลาบำเพ็ญกุศล ชื่อว่า "สถิตยุทธการ" อยู่ภายในพุทธาวาสเช่นเดียวกัน ข้างพระ อุโบสถทางด้านทิศเหนือเป็นตึกชั้นเดียว สร้างเสร็จในปี พ.ศ. ๕๑๒
๔. อาคารเรียนโรงเรียนวัดโสมนัส ฯ เป็นตึก ๒ ชั้น อยู่ทางด้านหน้าวัดข้างซ้ายมือ เป็นของกรมสามัญศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ ใช้เป็นโรงเรียนประถมศึกษาของรัฐบาล สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๐ อาคารเรียนโสมนัสวัฒนาวดี เป็นตึก ๓ ชั้น มี ๒๐ ห้องเรียน มีห้องประชุมพร้อม อยู่ทางหน้าวัดด้านขวามือ ใช้เป็นโรงเรียนประถมศึกษาของรัฐบาล โรงเรียนผู้ใหญ่วัดโสมนัส และโรงเรียนพุทธศาสนาวันอาทิตย์ของวัด สร้างเสร็จในปี พ.ศ. ๒๕๑๔ ๓. ศูนย์เยาวชน เป็นตึก ๓ ชั้น เป็นของกรุงเทพมหานครอยู่ด้านหน้าวัด
การบริหารและการปกครอง เจ้าอาวาสรูปปัจจุบันของวัดโสมนัสวิหาร มีนามว่า สมเด็จพระวันรัต
ซึ่งพอจะ เรียบเรียงลำดับเจ้าอาวาสตั้งแต่รูปแรกจนถึงปัจจุบันได้ดังนี้ คือ ๑. สมเด็จพระวันรัต (พุทธสริเถระ ทับ ป.ธ. ๘) พ.ศ. ๒๓-๒๔๓๔
ครอง วัดเป็นเวลา ๓๕ ปี ๒. สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (ม.ร.ว. ล้นกล้วยไม้ ป.ธ. ๔) พ.ศ. ๒๔๓๔-๒๔๔๕ ครองวัดเป็นเวลา ๑๑ ปีเศษ ๓. สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (เขมาภิรตเถระ ยัง ป.ธ. ๘) พ.ศ. ๒๔๔๕-๒๔๗๔ ครองวัดเป็นเวลา ๒๘ ปีเศษ ๔. พระพุทธวิริยากร (จนุทตนุตเถระ จันทร์)
พ.ศ. ๒๔๗๔-๒๔๘๑
ครองวัด เป็นเวลา ๗ ปีเศษ ๕. พระครูสริปัญญามุนี (ตทุตตรสริ เยี่ยม)
พ.ศ. ๒๔๘๑-๒๔๘
ครองวัด เป็นเวลา ๘ ปี ๖. สมเด็จพระวันรัต (จับ ชิตธมฺโม ป.ธ. 6)
ซึ่งอยู่ในตำแหน่งเจ้าอาวาสของวัด โสมนัสวิหารในปัจจุบัน การบริหารงานภายในวัดแบ่งเป็นคณะ ๆ และเจ้าอาวาสแต่งตั้งเจ้านายแต่ละคณะปกครอง ดูแลในแต่ละคณะ ปัจจุบันมีจำนวนพระภิกษุจำพรรษา 68 รูป สามเณร 12 รูป และชี 4 คน