วัดมณีบรรพต
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด
วัดมณีบรรพต เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดวโรทาร ตั้งอยู่แถบที่ ๒6 ตำบลระแหง อำเภอเมืองตาก จังหวัดตาก อาณาเขตทิศเหนือจดหนองน้ำวัดมณีบรรพต ทิศใต้ติดโรงพยาบาลตาก - ทิศตะวันออก ติดถนนพหลโยธิน และทิศตะวันตกจดหนองน้ำวัดมณีบรรพต ลักษณะโดยทั่วไปของบริเวณที่ตั้งวัดเป็นเนินหรือภูเขาเล็ก ๆ ถ้าขุดลงไปจะพบหินเป็น ส่วนมาก
ความเป็นมา
วัดมณีบรรพตเป็นวัดโบราณ ชาวบ้านเรียกว่า "วัดเขาแก้ว" สร้างเมื่อ พ.ศ. ๓๕๕ โดยหลวงพ่อเณร ได้รับพระราชทานวิสังขามาเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๖ ผู้ที่สร้างและบูรณะพัฒนาวัดนี้มาตั้งแต่ต้น คือ เศรษฐ์เจ้าของตลาดในจังหวัดสุโขทัย ขณะนั้น ซึ่งชาวบ้านยกย่องนับถือเรียกว่า "ท่านเผือก" ได้สร้างพระอุโบสถจนเสร็จเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๕ นอกจากนี้ยังได้สร้างศาลาการเปรียญและอื่น ๆ อีก หลังจากที่ถึงแก่กรรมเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕ แล้ว พระวิสุทธิสมณาจารย์ (ตุ่น) ซึ่งขณะนั้นยังไม่ได้เป็นเจ้าอาวาสได้ทำการ ก่อสร้างบูรณะปฏิสังขรณ์วัดนี้ตลอดมา จนได้รับพระบรมราชานุญาตให้ยกขึ้นเป็นพระอารามหลวง ตั้งแต่วันที่ ๒๗ กรกฎาคม ๒๕๐๕
ทรัพย์สิน
จำนวนเนื้อที่ตั้งวัดมีทั้งสิ้น ๑๓ ไร่ ๒๒ งาน ๓๔๕ ตารางวา ตามโฉนดเลขที่ ๖ ส่วนที่ธรณีสงฆ์มีทั้งสิ้น ๓ แปลง ซึ่งอยู่ในเขตอำเภอเมืองทั้งหมด ได้แก่ โฉนดที่ ๘๑๘ มีเนื้อที่ ๖ งาน ๖ ตารางวา โฉนดที่ ๒๐ มีเนื้อที่ ๒ ไร่ ๒๕๕ ตารางวา โฉนดที่ ๕๖๘ มีเนื้อที่ ๘ ไร่ ๖ งาน ๔ ตารางวา โฉนดที่ ๒๕ มีเนื้อที่ ๕๑ ตารางวา และโฉนดนี้มีเนื้อที่ ๕ ไร่ ๑ งาน ๘๕ ตารางวา
พระอุโบสถ์ สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๕ ซึ่งชำรุดทรุดโทรมมาก จึงได้สร้างหลังใหม่ขึ้นแทน เริ่มสร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๕ และเสร็จเมื่อ พ.ศ. ๒๕๖๓
พระวิหาร สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๐ เป็นที่ประดิษฐานหลวงพ่อแสนทอง อีกหลังก็เป็นที่ประดิษฐานพระรวมักป่นสู่พระสกูปเจดีย์หรือพระธาตุเจดีย์ เป็นที่บวงสวงพระบรมสารีริกธาตุ สร้างเสร็จเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐ สูง ๘ วา ฐานกว้าง ๔๖ ลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยม แต่ตอนคอระฆังกลมแบบหงสาวดี นอกจากนี้ยังมีปูชนียวัตถุที่สำคัญอื่น ๆ ได้แก่ พระพุทธรูปทองคำ นาค เงิน ปางต่าง ๆ รวม ๑๕ องค์ พระพุทธบาทจำลอง และต้นศรีมหาโพธิที่ทรงตรัสรู้ สำหรับสิ่งก่อสร้างและถาวรวัตถุอื่น ๆ คือ ศาลาการเปรียญมี หลัง ๑ แฝด อีกหลังหนึ่งเดี่ยว มีหอสวดมนต์ หอระฆัง พร้อมทั้งกุฎอีก ๑๓ หลัง
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์
ทางวัดจัดให้มีโรงเรียนปริยัติธรรม ๑ หลัง และมีจำนวนนักเรียนบาลี ๘ รูป นักธรรม ๕ รูป ส่วนการศึกษาระดับประถมศึกษามีโรงเรียนวัดมณีบรรรด (รัตนวิทยานุสรณ์) สำหรับเยาวชนในท้องถิ่น จำนวน ๓ หลัง ส่วนการสาธารณสงเคราะห์อื่น ๆ ที่ทางวัดจัดให้มี คือ หอสมุด และเมรุเผาศพ
การบริหารและการปกครอง
ลำดับเจ้าอาวาสตั้งแต่ต้นจนถึงปัจจุบันเท่าที่พอจะรวบรวมได้มีดังนี้ ๑. หลวงพ่อเณร เป็นผู้เริ่มสร้างวัดมณีบรรพร และปกครองวัดตลอดมาจนมรณภาพ ๒. อาจารย์อินได้ปกครองวัดต่อมา และมีอาจารย์อินอีกรูปหนึ่งปกครองต่อจากนั้น ก็มีอาจารย์อ้ำ อาจารย์แจ้ง อาจารย์พรรม อาจารย์สอน และอาจารย์ทัน ปกครองวัดอยู่รูปละกี่พรรษาสืบไม่ได้ความ ๓. อาจารย์คำ เป็นเจ้าอาวาสเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๐ ๔. อาจารย์กู่
๔. พระปลัดจิ้ว ๕. พระวิสุทธิสมณาจารย์ (ตุ่น พุทธสโร) ปกครองวัดตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๐๘ ในยุคนี้ได้ก่อสร้างบูรณะปฏิสังขรณ์วัดจนได้รับความเจริญตลอดมา ๓. พระวิสุทธิสมณาจารย์ (เบี้ยว พุทธสโร) ปกครองวัดตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๑-๒๕๒๐ ๗. พระวิบูลสิทธิคุณ (บุญมี เมซิโก) เป็นเจ้าอาวาส เมื่อวันที่ ๓๑ กรกฎาคม ๒๕๒๐ จนถึงปัจจุบัน มีจำนวนพระภิกษุจำพรรษา ๕๘ รูป และมีสามเณร ๒๒ รูป เจ้าอาวาสยุคปัจจุบันนี้ได้ก่อสร้างบูรณะปฏิสังขรณ์และปกครองวัดด้วยดีมาโดยตลอด