วัดประยุรวงศาวาส

สภาพฐานะและที่ตั้งวัด

วัดประยุรวงศาวาส เป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดวิหาร ตั้งอยู่เลขที่ ๒๔ แขวงวัดกัลยาณ์ เขตธนบุรี กรุงเทพมหานคร

อาณาเขต ทิศเหนือติดต่อกับถนนเทศบาลสาย • ทิศใต้ติดต่อกับคลองสาธารณะ ทิศ ตะวันออกติดต่อกับถนนประชาธิปก ทิศตะวันตกติดต่อกับคลองสาธารณะ

ลักษณะพื้นที่เป็นที่ราบเรียบสี่เหลี่ยม น้ำท่วมถึง

ความเป็นมา

สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ ที่เรียกว่า สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ เมื่อยังเป็น เจ้าพระยาพระคลัง ว่าที่พระคลังและว่าที่สมุหพระกลาโหมด้วย อุทิศที่สวนกาแฟสร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๓๗๑ ถวายเป็นพระอารามหลวงในรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามวัดว่า "วัดประยุรวงศาวาส" และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา มีเนื้อที่กว้าง ๒๘ เมตร ยาว ๓๕ เมตรด้วย

ในการฉลองวัดประยุรวงศ์เมื่อวันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๓๗๕ ซึ่งชาวบ้านเรียกกันว่า "'วัดรั้วเหล็ก"

เพราะมีรั้วเหล็กแวดล้อมเป็นกำแพงอยู่ตอนหน้าพระอุโบสถ วิหารและศาลาการเปรียญ รั้วเหล็กสูง ตศอกเศษ ทำเป็นรูปอาวุธ คือ หอก ดาบ และขวาน มีสัณฐานเป็นกำแพงและหุ้มประตูเล็ก ๆ เป็นตอน ๆ รั้วเหล็กนี้ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์สั่งมาจากประเทศอังกฤษ เพื่อทูลเกล้า ฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจะได้ใช้ล้อมเป็นกำแพงในพระราชวัง แต่ไม่ทรงโปรด จึงขอรับพระราชทานมาใช้ล้อมเป็นกำแพงในวัด โดยเอาน้ำตาลทรายแลกทำสัญญากันว่าเหล็กหนักเท่าใด น้ำตาลทรายก็หนักเท่านั้น

ทรัพย์สิน

ที่ดินที่ตั้งวัดประมาณ ๒ ไร่ และยังมีที่ธรณีสงฆ์อีก ๑ แปลง อยู่ที่ตำบลดอนกระเบื้อง อำเภอโพธาราม จังหวัดราชบุรี

ปูชนียวัตถุ ถาวรวัตถุ และอาคารเสนาสนะต่าง ๆ มี พระอุโบสถ เป็นแบบสถาปัตยกรรม โครงสร้างก่ออิฐถือปูน มีลวดลายหน้าบัน หลังคามุงกระเบื้องเคลือบ มีเสาสี่เหลี่ยมแข็งแรง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเคย เสด็จมาพระราชทานผ้าพระกฐิน มีพระบรมราชโองการตรัสแนะนำว่า เสาภายในพระอุโบสถห่างน่ากลัวอันตราย สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ จึงก่อเสารายในพระอุโบสถเติมข้างละ ๒ ต้น ตามพระราชนิยม พระประธานในพระอุโบสถ เป็นพระพุทธรูปหล่อปางมารวิชัย หน้าตักกว้าง ๑.๖ เมตร ไหล่กว้าง ๑๒๕ เมตร สูงประมาณ ๒ เมตร สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์ให้หล่อขึ้น เพื่อเป็นพระประธานในพระอุโบสถ พระวิหาร มีขนาดใหญ่ลักษณะใกล้เคียงกับพระอุโบสถ

เป็นที่ประดิษฐานของ "พระพุทธนาคน้อย" พระพุทธรูปปางมารวิชัย ซึ่งได้มาจากสุโขรัย เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๔ มีหน้าตากว้าง ๔.๕ เมตร ไหล่กว้าง ๑.๘๓ เมตร สูง ๕.๖๐ เมตร พระเจดีย์ พระเจดีย์องค์ใหญ่ สูง ๐.๕ เมตร ฐานล่างรอบนอกมีความกว้าง ๕๐ เมตร มีช่องคูหา ๕๕ ช่อง ข้างบนมีพระเจดีย์องค์เล็กเรียงกันเป็นลำดับองค์ เว้นด้านหน้า ด้านหน้ามีม้าและประตูทางเข้า ส่วนในมีช่องทางเดินได้โดยรอบกว้าง ๖๖ เมตร พ.ศ. ๒๔๑๔ ปีมะแม ถูกสายฟ้าฟาดครั้งหนึ่ง ยอดพระเจดีย์ใหญ่หัก ต่อมาก็ถูกอีก จึงได้ซ่อมเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๑ ยุคพระเทพโมลี (อยู่) เป็นเจ้าอาวาส สาลาการเปรียญ หลังเดิมได้ถูกลูกระเบิดในสงครามครั้งที่ ๒ จึงสร้างขึ้นใหม่เป็น ๒ ชั้น ภูเขา ภายในภูเขามีปูชนียวัตถุ เช่น พระพุทธรูปปางสำเร็จพระอริยาบถต่าง ๆ คือ นอน นั่ง และมีพระแท่นศิลาจำลองเป็นต้น บริเวณภูเขาติดอยู่กับกำแพงวัด ด้าน คือ ด้านเหนือ และด้านตะวันออก ยาว ๔๘ เมตร ส่วนในมีสระน้ำล้อมรอบ ริมสระมีศาลาเป็นตอนไปโดยรอบ นับทั้งศาลาและมณฑปที่เจ้าพระยาภาสกรวงศ์สร้างเพิ่มเติม เป็นศาลา ๘ หลัง วิหาร ๑ หลัง มณฑป ๑ หลัง สำหรับนั่งพักบ้าง ประดิษฐานพระพุทธรูปบ้าง ศาลาด้านตะวันออกประดิษฐานพระแท่นศิลาจำลอง กลางสระมีภูเขาก่อด้วยศิลามีท่าขนาดใหญ่และมีทางน้ำเดินลอดใต้เข้าไปได้ บนยอดเขามีพระสถูปหล่อด้วยทองเหลือง ลงรักบิดทอง บรรจุพระพุทธรูปไว้ในนั้น และมีวิหารเล็กบนนั้น ๑ หลัง

หอระมัง ตั้งอยู่ด้านหน้าโรงเรียนส่งเสริมพระพุทธศาสนา

พระสถูป ตั้งอยู่ข้างหอระมัง ที่ฐานยกระดับสูง ทำเป็นอนุสรณ์ที่อยู่ของอาจารย์แก้ว อาจารย์สอนหนังสือไทย และมีความรู้ทางโหราศาสตร์เป็นพิเศษ

การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์

วัดประยุรวงศ์วาส เคยเป็นสถานศึกษา คันถธุระ วิบัติสนาธุระ และหนังสือไทย ฝ่ายคันถธุระมาตั้งแต่แรกเริ่มตั้งวัดมาตามลำดับมิได้ขาด จนถึง พ.ศ. ๒๔๕๔ เมื่อมีการแก้ไข หลักสูตรการสอนพระธรรมวินัยและบาลีขึ้นใหม่ จึงได้รับเป็นสำนักเรียนตั้งแต่นั้นมาจนถึง ปัจจุบันนี้ ซึ่งมีโรงเรียนปริยัติธรรม ๑ หลัง มีนักเรียนบาลี ๒๐๔ รูป และนักเรียนธรรม

ในด้านการสาธารณสงเคราะห์ ทางวัดได้จัดให้มีโรงเรียนส่งเสริมพระพุทธศาสนา เป็น อาคาร ๓ ชั้น สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๓ นอกจากใช้เรียนพระปริยัติธรรมแล้วยังใช้เป็นโรงเรียน พุทธศาสนาวันอาทิตย์ด้วย และทางวัดยังจัดให้มีห้องสมุดเพื่อให้พระภิกษุ สามเณร และสาธุชน ได้แสวงหาความรู้ ซึ่งเปิดใช้เมื่อวันที่ ๑๓ กรกฎาคม ๒๕๒๕

นอกจากนี้ทางวัดยังมีโรงเรียนวัดประยุรวงศาวาส สังกัดสำนักงานคณะกรรมการประถม- ศึกษาแห่งชาติ กระทรวงศึกษาธิการด้วย

การบริหารและการปกครอง

ลำดับเจ้าอาวาสตั้งแต่ต้นจนถึงปัจจุบันดังนี้

๑. พระญาณสังวร พระราชาคณะฝ่ายวิปัสสนา

๒. พระญาณไตรโลก (ข้า)

๓. สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (จี่)

๔. พระสาสนุทเทศาจารย์ (สา)

๕. พระธรรมภาณพิลาศ (ผ่อง)

๖. พระครูสังวราพีคุณ (ชู)

๗. พระใบฎีกา (บุญ) รักษาการเจ้าอาวาส ๘. พระครูสังฆวิสุทธิคุณ (ทิม) ๙. พระครูสารานีกคุณ (บุญ) ๑๐. พระสาสนานุรักษ์ (ทิม) ๑๑. พระธรรมเจดีย์ (แก้ว) ๑๒. พระปรากรมมุนี ๑๓. พระธรรมไตรโลกาจารย์ (อยู่) ๑๔. พระธรรมปหังสนาจารย์ (เชื้อ) ๑๕. พระเทพประสิทธิ์คุณ (มงคล) เจ้าอาวาสปัจจุบัน การปกครองสงฆ์ภายในวัดได้แบ่งออกเป็นคณะทั้งหมด ๑๓ คณะ แต่ละคณะมีหัวหน้าคณะดูแลความเรียบร้อย สำหรับศิษย์วัดทุกคนในช่วงเข้าพรรษาตอนเย็นต้องทำวัตรสวดมนต์และ รับฟังการอบรมสั่งสอนจากเจ้าอาวาส หรือผู้ที่ได้รับมอบหมายเป็นประจำ ปัจจุบันวัดประยุรวงศาวาส มีจำนวนพระภิกษุ ๑๐๗ รูป สามเณร ๓๕ รูป วัดพิชยญาติการาม