วัดธรรมิการาม
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด วัดธรรมิการาม เป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดวรวิหาร
ตั้งอยู่เลขที่ 2 ตำบลเกาะหลัก อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ อาณาเขต ทิศเหนือติดต่อกับหมู่บ้านปากคลองนางรม ทิศใต้ติดต่อกับถนนประจวบคีรีขันธ์และเขตศาลากลางจังหวัด ทิศตะวันออกติดกับทะเลหลวงและเขาช่องกระจก และทิศตะวันตกติดต่อกับคลองนางรมและเขตเรือนจำจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ลักษณะพื้นที่ตั้งวัดแบ่งเป็นคณะเหนือมีพื้นที่ยาวไปตามฝั่งทะเล ลักษณะนูนเป็นหลังเต่า เนื้อที่เป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้า และคณะใต้เดิมเป็นที่ลุ่มมีน้ำขัง ปัจจุบันถมแล้ว พื้นที่เป็นสี่เหลี่ยมคางหมู
ความเป็นมา วัดธรรมิการาม สร้างขึ้นเมื่อวันที่ ๒๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๒๕ โดยพระยาดำรงธรรมสาร และคุณหญิงดำรงธรรมสาร (ใหญ่ วิเศษสิริ) ซึ่งวัดเดิมตั้งอยู่หลังเขาช่องกระจกมีเนื้อที่ ประมาณ ๓๒ ไร่ 6 งาน 20 ตารางวา และได้รับหนังสืออนุญาตให้ตั้งเป็นสำนักสงฆ์ที่สม- บูรณ์ตามกฎหมาย เมื่อวันที่ เมษายน ๒๕๖๕ ซึ่งอยู่ในสมัยรัชกาลที่ 5 พระองค์โปรดให้ พระเจ้าพี่นางเธอพระองค์เจ้าอรพินท์เพ็ญภาควางศิลาฤกษ์พระอุโบสถแทน
และโปรดเกล้า พระราชทานปูชนียวัตถุแก่วัดนั้นหลายสิ่ง พร้อมทั้งพระราชทานทุนทรัพย์สำหรับสร้างโรงเรียน ปริยัติธรรมอีกด้วย ต่อมาใน พ.ศ. ๒๔๗๕ ทางวัดได้สร้างสะพานรัตนาวดีและถนนเลาะไหล่เขา ช่องกระจกเข้าสู่ตัวจังหวัด โดยมีพระอุดมโยธาธิยุทธเป็นผู้ออกแบบ ในเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ เริ่มสร้างพระอุโบสถซึ่งได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาตามพระบรมราชโองการ ลงวันที่ 3 กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๔๒๒ สร้างเสร็จในปี พ.ศ. ๒๘๒ มีงานฉลองผูกพัทธสีมาเมื่อ วันที่ ๒๖-๒๗-๒๘ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๒
ในปี พ.ศ. ๒๕๔๕ เกิดน้ำท่วมใหญ่ในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ทำให้วัดได้รับความเสีย หายอย่างมาก จวนจะเป็นวัดร้าง จนถึง พ.ศ. ๒๕๖ จึงได้เริ่มบูรณะปฏิสังขรณ์เรื่อยมา และในปี พ.ศ. ๒๕๖-๒๕๘ ก็ได้รับมอบที่ดินเพิ่มขึ้นจากราษฎร ต่อจากนั้นก็ได้มีการสร้างและ ปฏิสังขรณ์เรื่อยมา จนได้รับพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ยกวัดธรรมิการามขึ้นเป็นพระอารามหลวง เมื่อวันที่ ๑ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๕๐๓
ทรัพย์สิน
ที่ดินที่ตั้งวัดเนื้อที่ทั้งสิ้น 85 ไร่ 3 งาน 0 ตารางวา แบ่งเป็นคณะเหนือ เนื้อที่ ๓๒ ไร่ ๒ งาน 60 ตารางวา ส.ค. เลขที่ ๓๖ ลงวันที่ ๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๖๘ และคณะใต้ เนื้อที่ ๖๓ ไร่ งาน ส.ค. เลขที่ ๔๐๑ ลงวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๖๘
ที่ธรณีสงฆ์มี 10 แปลง ดังนี้คือ
ที่อำเภอคลองหลวง จังหวัดปทุมธานี มี ๒ แปลง อยู่ที่ตำบลบึงตะเกียน ๐ ไร่ • งาน 51 ตารางวา โฉนดที่ ๒๐ ที่ตำบลบึงอ้ายเสียบ เนื้อที่ ๑๔ ไร่ ๑ งาน ๒๔ ตารางวา โฉนดที่ ๑๔๔b
ที่กรุงเทพมหานครมี 3 แปลง อยู่ที่แขวงสามเสนนอก เขตบางกะบี ๒ แปลง รวม เนื้อที่ ๒ งาน ๑๖ ตารางวา โฉนดที่ ๒๘๗๕ และ ๒๘๕๗๖ ที่แขวงมหาพฤฒาราม เขตบางรัก รวมเนื้อที่ ๒ ไร่ งาน ๔๘ ตารางวา โฉนดที่ ๓๑๓๘, ๑๓๕ และ ๓๑๔๒ ที่เขตดุสิต เนื้อที่ ๑ งาน ๕๘ ตารางวา
ที่ตำบลเกาะหลัก อำเภอเมือง จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มี ๒ แปลงรวมเนื้อที่ ๒๓ ไร่ ๗๕ ตารางวา โฉนดที่ ๑๐๔๓ และ ๑๐๘๒
ปูชนียวัตถุและถาวรวัตถุมีดังนี้คือ
พระอุโบสถ สร้างในปี พ.ศ. ๒๔๘๑-๒๔๘๒ ภายในมีพระประธานเป็นพระพุทธชินราช สมัยสุโขทัยหน้าตัก ศอก ได้รับพระราชทานจากรัชกาลที่ ๖ เมื่อครั้งวางศิลาฤกษ์พระอุโบสถ รอบพระอุโบสถมีใบเสมา ๘ ใบทำด้วยหินเขียวสลักลายตั้งอยู่ครบ ส ทิศ เป็นของพระราชทานจากรัชกาลที่ ๖
พระธาตุเจดีย์บนยอดเขาช่องกระจก สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๐ เพื่อประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ซึ่งได้รับพระราชทานเมื่อวันที่ ๒๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕ ศาลาการเปรียญ สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๒ ต้นพระศรีมหาโพธิ ซึ่งได้รับจากสมเด็จพระสังฆราชเจ้า วัดบวรนิเวศวิหาร เมื่อวันที่ ๑๒ มิถุนายน ๒๕๐๖ เป็นพันธุ์ของพระศรีมหาโพธิต้นเดิม และรัชการปัจจุบันทรงปลูก นอกจากนั้นยังมี พระบรมรูปหล่อรัชกาลที่ ๕ และ ๘ ธรรมมาสนิกูปข้าง, พุทธรูปขัดสีนากปางมารวิชัยหน้าตักกว้าง ๕ เซนติเมตร และหอระฆัง
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์ วัดนี้มีโรงเรียนปริยัติธรรม จำนวนนักเรียนปริยัติธรรมบาลี รูป และนักธรรม ๓๘ รูป และยังมีโรงเรียนปรียัติราชบียานุสรณ์สามัคคี สร้างด้วยทุนทอดกฐินแต่ถูกอุทกภัยปัจจุบันเหลือแต่ซาก นอกจากนั้นยังมีโรงเรียนสอนภาษาไทยซึ่งสร้างในรัชกาลปัจจุบันคือ โรงเรียนวัดธรรมมิการาม ๑ และโรงเรียนวัดธรรมมิการาม ๒
การบริหารและการปกครอง เจ้าอาวาสที่ครองวัดนี้ตั้งแต่รูปแรกจนถึงปัจจุบันมีดังนี้ คือ ๑. พระครูธรรมาภิวัฒน์ (เป๋า นิโลตม) พ.ศ. ๒๔๖๕-๒๔๘ ๒. พระเทพสุทธิโมลี (ปืน รัตนพรรณ์) พ.ศ. ๒๕๓-๒๕๑๘ ๓. พระราชญาณดิลก (ชิต กนุตสีลเถร) พ.ศ. ๒๕๑๘-๕๒๒ ๔. พระสุรนาถชยานันท์ (จรัส สุมงคล) พ.ศ. ๒๕๒๒ จนถึงปัจจุบัน ในปี พ.ศ. ๕๒๔ วัดธรรมมิการามมีพระภิกษุ ๓๕ รูป สามเณร ๑๕ รูป และชี ๒๓ คน