วัดเขาบางทราย
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด
วัดเขาบางทราย เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ ตั้งอยู่ที่ตำบลบางทราย อำเภอ เมืองชลบุรี จังหวัดชลบุรี
อาณาเขต ทิศเหนือติดต่อกับอาคารของกองพันที่ ๓ ทหารราบที่ ๒๑ รักษาพระองค์ ทิศใต้ติดต่อกับค่ายนวมินทราชินี ทิศตะวันออกติดต่อกับสันเขาอันเป็นที่ตั้งเจดีย์โพรงเลยไป ประมาณ ๑๐ เมตร ทิศตะวันตกติดต่อกับถนนสายสุขุมวิทตอนผ่านหน้าวัด แต่ยังมีที่ของวัด อีกส่วนหนึ่งทางฟากตะวันตกของสายนี้ลงไปถึงทะเล เป็นที่กว้างประมาณ ๔ วา กับมีสะพาน ทอดลงไปในทะเลประมาณ ๓ เส้น
วัดนี้ตั้งอยู่ตรงเชิงเขาพระพุทธบาทบางทราย ด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ของเชิงเขาและทาง ด้านทิศตะวันออกของถนนสุขุมวิทก่อนถึงศาลากลางจังหวัด ๓ กิโลเมตร
ความเป็นมา
วัดเขาบางทรายเป็นชื่อที่เรียกตามชื่อของท้องถิ่นที่ตั้ง บางครั้งชาวบ้านเรียกว่า วัดเขา พระพุทธบาทบางทราย
เพราะว่ามีพระพุทธบาทอยู่บนขอดเขาและวัดนี้ได้รับการยกฐานะเป็น พระอารามหลวงเมื่อวันที่ ๑๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๘
วัดนี้เป็นวัดโบราณมีมาก่อนสมัยกรุงศรีอยุธยา เพราะว่าพบรอยพระพุทธบาทที่มีอายุเก่า ก่อนกรุงศรีอยุธยา ในสมัยกรุงศรีอยุธยามีพระเจ้าแผ่นดินกรุงเก่าพระองค์หนึ่ง ซึ่งยังไม่อาจ สันนิษฐานว่าเป็นพระเจ้าเสือหรือพระเจ้าท้ายสระ โปรดให้สถาปนาวัดนี้ซึ่งเดิมตั้งอยู่บนเขาขึ้น ต่อมาสมัยกรุงรัตนโกสินทร์มีพระภิกษุมาตั้งวัดใหม่ที่เชิงเขาบางทราย และต่อมาร้างจนกระทั่งสมัย รัชกาลที่ 2 สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประชูรวงก์ (ดิศ บุนนาค) ได้ให้ปลัดทรัพย์สร้างและ ปฏิสังขรณ์วัดเขาบางทรายขึ้นใหม่ หลังจากนั้นก็มีการบูรณะปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่โดยเจ้าพระยา
ทิพากรวงศ์ มหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค) และในสมัยต่อมาก็มีการสร้างเพิ่มเติมและปฏิสังขรณ์ ถาวรวัตถุเก่าเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน
ทรัพย์สิน
ที่ดินที่ตั้งวัดมี 66 ไร่ 7 ตารางวา โฉนดที่ ๘๒๑๔ และยังมีที่ธรณีสงฆ์ดังต่อไปนี้คือ ในจังหวัดชลบุรีที่อำเภอเมืองรวม ๒ ไร่ ๒๗ ตารางวา อยู่ที่ตำบลมะขามหย่ง บางปลาสร้อย บางทราย หนองไม้แดง สำนักบกและดอนหัวพ่อ มีโฉนดที่ ๘๗๗, ๗๗๕๘ ๔๑๒, ๒๑๑, ๖๗, ๙๐๗, ๘๖๐๒, ๕๐๕๓, ๖๓๓, ๕๐๕, ๘๓, ๓, ๘๔๕, ๕๘๘๓ และ ๒๑ ที่ อำเภอพานทองรวม ๔๓๕ ไร่ ๓ งาน ๘๐ ตารางวา อยู่ที่ตำบลพานทอง หนองจับอึ่ง นาประคู่ เกาะลอย ท่าตะกูดและเนินถ่อน มีโฉนดที่ ๒๕๙, ๒๔, ๒๔๐, ล๓๕, ๓๑๘๓, ๒๑๑๓, ๒๒๘๐, ๒๓๘ และ ๒๓ ที่อำเภอพนัสนิคมรวม ๑๐๘ ไร่ ๑ งาน ๑๒ ตารางวา อยู่ที่ตำบลบ้านดอน โคกเพลาะ วัดโบสถ์ ดอนทอง วัดหลวงและไร่หลักทอง มีโฉนดที่ ๔๕๔๕, ๔๕๓๒, ๘๑๗๒, ๗๔๑, ๖๘, ๕๗, ๒๗, ๗๓ และ ๓๐๓๗
ในกรุงเทพมหานครที่แขวงสามเพ็ง เขตสัมพันธวงศ์ โฉนดที่ ๖๗ เนื้อที่ ๖๒ ตารางวา และที่แขวงทุ่งมหาเมฆ เขตยานนาวา โฉนดที่ ๔๘๖๒ เนื้อที่ ๑ งาน ๖ ตารางวา
ปูชนียวัตถุและถาวรวัตถุของวัดมีดังนี้คือ
พระอุโบสถ สร้างในรัชกาลที่ 3 ได้รับการซ่อมใหญ่เมื่อสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหา- ประบูรวงศ์สถาปนาวัดเป็นพระอุโบสถหลังสองชั้น มีช่อฟ้าใบระกาเป็นรูปปืนหนังก่ออิฐถือปูน มีระเบียงรอบ ใบเสมาเป็นหินจากสวรรคโลกตั้งอยู่ตามมุมระเบียง ภายในมีจิตรกรรมฝาผนังลาย เทพนมและลายดอกไม้จีน
พระประธานในพระอุโบสถเป็นพระพุทธรูปปูนบั้นลงรักบีดทอง ประทับนั่งปางมารวิชัย หน้าตักกว้าง 77 นิ้ว
พระวิหาร มีวิหารล่างรูปทรงแบบอยุธยา หลังคาสองชั้นติดช่อฟ้าใบระกาปูนบั้น หน้า บันเป็นลายดอกไม้ ภายในมีพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัยลงรักบีดทอง 5 องค์ ปฏิสังขรณ์เมื่อ พ.ศ. 2508 วิหารบนเดิมเป็นพระอุโบสถของวัดหรือเรียกวิหารหลวงพ่อโต ภายในมีพระพุทธ รูปนั่งปูนบั้นลงรักบีดทองปางมารวิชัยและพระสาวก วิหารพระนอนหรือเก้งพระนอน
พระเจดีย์ มีพระเจดีย์ต้นแบบอยุธยา พระเจดีย์โพรงแบบอยุธยา พระเจดีย์หลังพระ อุโบสถและพระเจดีย์ศรีมหาโพธิ พระมณฑป เป็นตึกสี่เหลี่ยมครอบพระพุทธบาทมี 2 รอย รอยหนึ่งอยู่ในบ่อหรือใน กรุทำขึ้นสมัยกรุงศรีอยุธยา
อีกรอยอยู่บนพื้นพระมณฑปทำขึ้นก่อนสมัยอยุธยา ทั้งสองรอย พระพุทธบาทมีรูปมงคล 108 ประการจาริกอยู่ ศาลาการเปรียญ เป็นคอนกรีตทั้งหลัง หลังคามุงกระเบื้องเคลือบแต่ศาลาการเปรียญหลัง เดิมทำด้วยไม้ กุฏิสงฆ์ทำเป็นหลัง ๆ เป็นแถวเว้นระยะไม่ติดกัน ตั้งอยู่ทางใต้ของบริเวณวัด
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์
การศึกษาในวัดเขาบางทรายมีทั้งทางโลกและทางธรรม ทางโลกมีตั้งแต่ชั้นประถมศึกษา ถึงมัธยมศึกษา มีอาคารหลายหลังที่สร้างเป็นตัวเรือนไม้ทั้งทางด้านหน้าและด้านเหนือของวัด โดยตั้งชื่อตึกหรืออาคารเรียนเป็นอนุสรณ์ให้แก่พระเถรานุเถระผู้มอบการสนับสนุนแก่พระวัดบ้าง ผู้ร่วมทุน ก่อสร้างบ้าง เช่น อาคารญาณวรวิทยา อาคารเขมทัสสี อาคารสามัคคีวิทยาทานและใช้เป็นห้อง สมุดบ้าง ส่วนทางธรรมทางวัดได้จัดให้มีการศึกษาพระปริยัติธรรมแก่พระภิกษุสามเณรที่อยู่จำ พรรษา ทั้งนักธรรมและบาลีอนุโลมตามหลักสูตรฝ่ายพุทธจักรตามสมควรแก่ฐานานุรูป ปัจจุบัน การศึกษาทางปริยัติธรรมสอนทั้งนักธรรมตามหลักสูตรตรี โท เอก และสอนเปรียญธรรม 3 ประโยค อยู่เป็นประจำ
การบริหารและการปกครอง
เจ้าอาวาสวัดเขาบางทรายเท่าที่สามารถสืบหาหลักฐานได้มีดังนี้คือ
ด. พระชลโธปมคุณมุนิ (พุฒ) พ.ศ. 2410-2450
๒. พระเขมทัสสีชลธีสมานคุณ (เอี่ยม บุญประทีป) พ.ศ. ๒๔๔-๒๕๒
๓. พระครูธรรมสุทธาจาร (สุด มณีสร้อย) พ.ศ. ๒๕๐๕-๒๕๐
๔. พระเขมสารโสภณ (ธรรมนูญ สุวรรณมาลี ซุวส์โล) พ.ศ. ๒๕-๒๕๒๓
๔. พระอนันตสารโสภณ (อนันต์ พรรษา กลุยาณวัฒนเกร) พ.ศ. ๒๕๒๓ ถึงปัจจุบัน