วัดมหาสมณาราม
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด วัดมหาสมณาราม เป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดราชวรวิหาร ตั้งอยู่เลขที่ ๔๕ ตำบลคลองกระแชง อำเภอเมืองเพชรบุรี จังหวัดเพชรบุรี อาณาเขตทิศเหนือติดกับทางขึ้นเขาวังพระนครคีรี ทิศใต้ติดกับเขาวัง ทิศตะวันออก ติดกับถนนคิริรัฐยา และทิศตะวันตกติดกับเขาวัง เพราะวัดนี้ตั้งอยู่บนไหล่เขาวัง สภาพพื้นที่ทั่วไปจึงเป็นหิน โขดหิน จึงต้องปรับพื้นที่ให้ ราบเรียบ เพื่อเป็นลานวัดบ้าง หรือสถานที่ปลูกสร้างทั่วไป
ความเป็นมา วัดมหาสมณาราม หรือวัดเขาวังเป็นวัดโบราณ สร้างเมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๓๘๖ ตั้งอยู่ บนเขาสมน ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ได้ทรงสถาปนาพระนคร และสร้างพระราชวังขึ้นบนยอดเขาเรียกว่า "พระนครคีร์" ส่วนเขาสมนนี้เรียกว่าเขามหาสวรรค์ และทรงปฏิสังขรณ์วัดเขาสมนเป็นพระอารามหลวง พระราชทานนามว่า "วัดเขาสมณาราม" และได้ประกอบพิธีผูกพัทธสีมาประมาณ พ.ศ. ๒๕๓ โดยมีเนื้อที่กว้าง ๑๐ เมตร ยาว ๒๐ เมตร วัดมหาสมณารามได้รับพระบรมราชูปถัมภ์จากพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาล ที่ ๔ ตลอดมาจนสิ้นรัชกาลสมัยของพระองค์แล้ว รัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอม เกล้าเจ้าอยู่หัวก็ได้ทรงบูรณะปฏิสังขรณ์ตลอดมาเช่นเดียวกัน
ทรัพย์สิน มีจำนวนเนื้อที่ตั้งวัดประมาณ ๑๖ ไร่ ๐ ตารางวา ส่วนที่ธรณีสงฆ์มีทั้งสิ้น ๗ แปลง แต่ละแปลงมีโฉนดและเนื้อที่ดังนี้ โฉนดที่ ๘๗๓๖ มีเนื้อที่ ๑ ไร่ ๓ งาน ๓๖ ตารางวา โฉนด ที่ ๓๑๔ มีเนื้อที่ ๑๕ ไร่ ๒ งาน ๖๖ ตารางวา โฉนดที่ ๔๐๓๒ มีเนื้อที่ ๑๕ ไร่ ๒ งาน ๐ ตารางวา
โฉนดที่ ๔๒๒๑ มีเนื้อที่ ๔ ไร่ ๑ งาน โฉนดที่ ๔๒๓๖ มีเนื้อที่ ๔ ไร่ ๒๐ ตารางวา โฉนดที่ bno มีเนื้อที่ ๒๔ ไร่ ๒ งาน ๕๖ ตารางวา และโฉนดที่ ๑๙๖ มีเนื้อที่ ๑๘ ไร่ ๓ ตารางวา ถาวรวัตถุและปูชนียวัตถุสำคัญของวัดได้แก่ พระอุโบสถ สร้างขึ้นระหว่าง พ.ศ. ๒๓๘๖ ถึง พ.ศ. ๒๔๐๓
ลักษณะทรงไทย ก่ออิฐถือปูนขาว หลังคา ๒ ชั้น มีหลังแฝดหน้าหลัง ช่อฟ้าใบระกาไม้สัก มีภาพฝาผนังด้านใน ทุกด้านเขียนโดยขรัวอินโข่งและช่างเขียนจังหวัดเพชรบุรี เป็นที่ประดิษฐานพระประธานปางสะดุ้ง มารหน้าตักกว้าง ๓ สอกคืบ สร้างด้วยปูนขาวผสมทราย ลงรักบีดทอง พระวิหาร สร้างสมัยเดียวกับพระอุโบสถ เดิมเป็นที่ประทับค้างคืนของรัชกาลที่ ๖ เมื่อครั้ง ทรงบรรพชาเป็นสามเณร ลักษณะทรงไทยมี ๔ มุข มีความกว้าง ๓ เมตร ยาว ๑ เมตร มีการ ปฏิสังขรณ์ใหม่เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๘ กุฏิสร้างอยู่เดิมมีทั้งสิ้น ๖ หลัง เรียงกันเป็นแถว ๆ ๓ หลัง ถ้ำพระพุทธโฆษาจารย์ พระพุทธูปปางไสยาสน์ยาวประมาณ ๓ วา ๓ ศอก ๑ คืบ ลักษณะ คล้ายแบบสุโขทัย สร้างด้วยอิฐถือปูนขาวมีมาก่อนสร้างวัด
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์ วัดมหาสมาณารามมีโรงเรียนปริยัติธรรม ๑ หลัง ในปี พ.ศ. ๒๕๒๔ มีเฉพาะนักเรียน นักธรรมเพียง ๓ รูปเท่านั้น เนื่องจากวันหนึ่ง ๆ จะมีประชาชนมาเที่ยวชมพระราชวังบนเขาวังพระนครคูเป็นจำนวน มาก และจะไปชมโบราณวัตถุต่าง ๆ ในบริเวณใกล้เคียงเสมอ ๆ โดยเฉพาะภายในวัด ด้วย เหตุนี้ ทางวัดจึงต้องจัดสิ่งอำนวยความสะดวกต่าง ๆ ให้ เช่น ศาลาพักร้อน น้ำดื่ม และสร้าง ถนนหนทางต่าง ๆ ด้วย
การบริหารและการปกครอง วัดนี้มีเจ้าอาวาสปกครองวัดมาตั้งแต่ต้นจนถึงปัจจุบันรวม ๔ รูป คือ ๑. พระมหาสมณวงค์ (เอม) เป็นสัทธิวิหาริกของรัชกาลที่ ๔ เป็นเจ้าอาวาสตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๐๓-๒๔๓๒ ๒. พระมหาสมณวงค์ (แท่น โสมทตุโต) พ.ศ. ๒๔๓๒-๒๔๕๗ ๓. พระครูมหาสมณวงค์ (เล็ก ฐิตสิโล) พ.ศ. ๒๔๕๔-๒๔๕๔ ๔. พระเทพสิทธาจารย์ (ทอง จารุวิโส ป.ธ. ๗ น.ธ. เอก) พ.ศ. ๒๔๖-๒๕๒๑ ปัจจุบันนี้วัดมหาสมาณารามยังไม่มีการแต่งตั้งเจ้าอาวาสเป็นทางการ จึงมีแต่รองเจ้าอาวาส ๒ รูป คือ พระครูประสาทสมณคุณ
และพระครูวิจิตรปัญญาภรณ์
ช่วยกันปกครองดูแล รักษาวัด โดยมีพระภิกษุบีละประมาณ ๑๕ รูป และชีประมาณ ๘ คน อยู่ภายใต้การปกครองดูแล