วัดพระธาตุหริกุญชัย
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด
วัดพระธาตุหริกุญชัย เป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดวรมหาวิหาร ตั้งอยู่เลขที่ ๑๕๗ ตำบลในเมือง อำเภอเมืองลำพูน จังหวัดลำพูน มีอาณาเขต ทิศเหนือติดต่อถนนอัฏฐารส ทิศใต้ติดต่อถนนชัยมงคล ทิศตะวันออกติดต่อถนนรอบเมืองและลำน้ำกวง ทิศตะวันตกติดต่อถนนอินทยงยศ
ลักษณะพื้นที่โดยทั่วไปวัดตั้งอยู่บนที่ราบกลางใจเมือง มีถนนล้อมรอบทั้ง ๔ ด้าน
ความเป็นมา
ตามตำนานกล่าวว่าเมื่อ พ.ศ. ๑๔๔๐ พระเจ้าอาทิตยราชกษัตริย์วงค์รามัญผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ ๓๓ ได้ทรงสร้างมณฑปสำหรับประดิษฐานพระบรมธาตุสูง ๓ วา มีซุ้มทั้ง ๔ ด้าน ครอบ โกศทองคำสูง ๓ ศอก บรรจุพระบรมธาตุไว้ภายในและพระนางปทุมวดีเหสีของพระองค์ ได้ ทรงสร้างเจดีย์เหลี่ยมเป็นแบบพระบรางค์รูปสี่เหลี่ยมยอดแหลมนามว่า สุวรรณเจดีย์ ครั้นต่อมา พระเจ้าสัพพสิทธิ์ พระเจ้าเม็งรายผู้ครองนครเชียงราย ได้ทรงสร้างมณฑปเสริมต่อครอบมณฑป เดิมให้สูงขึ้น ในปัจจุบันมีความสูง ๒๓๖ เซนติเมตร ในกาลต่อมาการปฏิสังขรณ์ก่อสร้างก็มาถึงสมัย พระเจ้าติโลกราชและสืบๆ มา และวัดนี้ได้รับพระราชทานวิสงคามสีมาเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๔ ใน เนื้อที่กว้าง ๔๐ เมตร ยาว ๘๐ เมตร สืบมาจนกระทั่งบัดนี้
ทรัพย์สิน
ที่ดินที่ตั้งวัดมี ๒๘ ไร่ ๓ งาน ๒๖.๘ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๗๕๑ และมีที่ธรณีสงฆ์ ของวัดอยู่ที่ตำบลในเมือง อำเภอเมืองลำพูน จังหวัดลำพูน เท่าที่ปรากฏมีอยู่ ๒ แปลงคือ แปลงที่ ๑ เนื้อที่ ไร่ ๐.๒ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๒๕๔ ส่วนแปลงที่ ๒ ยังอยู่ระหว่างการ ดำเนินงานไม่อาจจะทราบได้
ปูชนียวัตถุที่สำคัญ ๆ พอสรุปได้ดังนี้
พระบรมธาตุหริภุญชัย สร้างในสมัยพระเจ้าอาทิตยราชกษัตริย์องค์ที่ ๓๓ ใน พ.ศ. ๑๙๐ สูง ๒ วา กว้าง ๑๒ วา ๒ ศอก รูปทรงแบบลังกาใช้ศิลาแลง อิฐผสมน้ำเชื่อด้วยวัตถุ ต่าง ๆ แข็งจับกันแน่นไม่ผุพังสำหรับก่อ ซึ่งนับได้ว่าเป็นปูชนียวัตถุที่สำคัญและมีชื่อเสียงมาก สำหรับวัดนี้และในประเทศไทย
พระวิหารหลวง สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๐ ก่อด้วยอิฐถือปูน อยู่ทางด้านทิศตะวันออกของ องค์พระธาตุหริภุญชัย ภายในประดิษฐานพระพุทธปฏิมาองค์ใหญ่ก่ออิฐถือปูนและลงรักบิดทอง นอกจากนี้ยังมีพระพุทธปฏิมาหล่อด้วยทองแดงขนาดกลางสมัยเชียงแสนชั้นต้นและชั้นกลาง ประดิษฐานอยู่หลายองค์
พระวิหารพระพุทธ สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๐ อยู่ทางทิศใต้ของพระธาตุทริกุญชัย ก่ออิฐถือ ปูน กว้าง ๓ เมตร ยาว ๓ เมตร ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปนั่งปางมารวิชัยก่ออิฐถือปูนลงรัก บิดทอง มีพระนามว่า "พระพุทธ"
พระวิหารพระเจ้าละโว้ ตั้งอยู่ทางทิศเหนือขององค์พระธาตุ ฯ พระวิหารหลังนี้สร้างใหม่ แทนหลังเก่ามีขนาดกว้าง ๔๐ เมตร ยาว ๑.๓๕ เมตร ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปยืนปาง อุ้มบาตรสมัยลพบุรีสูง ๓ เมตร นิยมเรียกกันว่า "พระเจ้าละโว้"
พระวิหารทันใจ อยู่ทางด้านทิศตะวันตกขององค์พระธาตุ สร้างโดยครูบาธรรมชัย วัดประตูบ่า อำเภอเมือง จังหวัดลำพูน ก่ออิฐถือปูนรูปทรงแบบลานนา กว้าง ๘.๕๐ เมตร ยาว ๑๗.๕๐ เมตร ได้รับการบูรณะครั้งล่าสุดเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๐ ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปปาง ห้ามญาติสมัยเชียงแสนหล่อด้วยโลหะทองแดงสูง ๒๑ เมตรเศษ เป็นพระพุทธรูปที่ประชาชน เคารพนับถือเชื่อถือในความศักดิ์สิทธิ์มาก ชาวบ้านจึงขนานนามว่า "พระทันใจ"
พระวิหารสะดือเมือง เป็นวิหารที่อยู่ใจกลางเมืองลำพูน สร้างไว้แทนหลักเมืองอยู่ทางด้าน ใต้ขององค์พระธาตุ ก่ออิฐถือปูน เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปหล่อด้วยโลหะทองแดงจำนวน ๑๐ องค์
พระสุวรรณเจดีย์ สร้างโดยพระนางปทุมวดี พระมเหสีของพระเจ้าอาทิตยราช โดยสร้าง ภายหลังเมื่อสร้างพระธาตุหริภุญชัยแล้วได้ ๔ ปี เป็นรูปแบบพระปรางค์ ๔ เหลี่ยม จำลองแบบ จากวัดจามเทวในเมืองลำพูน ฝีมือช่างขอม เก่าแก่มากมีขนาดกว้าง ๗๐ เมตร สูง ๓๐ เมตร
นอกจากนี้ก็มีพระพุทธรูปกลักเกลือหรือพระเจ้าตนแดง, หอไตร, พระอุโบสถ, วิหาร พระไสยาสน์ รัตนเจดีย์ (เจดีย์เชียงยัน) เป็นต้น
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์ วัดนี้มีการสอนบาลีนักธรรมในสำนักเรียนมาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๑ จนถึง พ.ศ. ๒๕๑๔ นายวิระ นางฟองคำ อุณวาทพานิช ร้านศรีจำปา ในเมืองลำพูนสร้างหอปริยัติธรรมถวายแต่ พระธรรมโมลี เจ้าอาวาสวัดพระธาตุหริกุญชัย ทรงไทยคอนกรีตเสริมเหล็ก เป็นตึก ชั้น ขนาดกว้าง 6 เมตร ยาว ๑๘ เมตร ปัจจุบันวัดพระธาตุหริกุญชัยมีโรงเรียนปริยัติธรรม ๒ แห่ง มีจำนวนนักเรียนบาลี ๔๘๘ รูป จำนวนนักเรียนธรรม ๔๒ รูป
การบริหารและการปกครอง ปัจจุบัน (พ.ศ. ๕๒๔) เจ้าอาวาสชื่อ พระธรรมโมลี (อมร อมรปญฺโญ) และตำนาน ของวัดที่ปรากฏชื่อเจ้าอาวาสพอจะสืบได้ดังนี้ ๑. พระมหาราชโมฬิสารีบุตร ๒. พระราชโมลี
ฯลฯ ๓. พระคัมภีร์ คมุภีโร ๔. พระวิมลญาณมุนี (สุดใจ) พ.ศ. ๔๕๖ - ๒๔๘๖ ๕. พระครูจักษุธรรมประจิตร (ตา) พ.ศ. ๒๔๘๖ - ๔๘๕ ๖. พระธรรมโมลี (อมร อมรปญฺโญ) พ.ศ. ๔๘ ถึง ปัจจุบัน ปัจจุบัน (พ.ศ. ๒๔๒๔) มีพระภิกษุจำนวน ๘ รูป และสามเณรจำนวน ๓๕ รูป