เล่มที่ 83
ส่วนที่ 552
หมวด: พระไตรปิฎก ฝ่าย: ลำดับ: 552 อ้างอิง: Book 83, Section 552 ประเภท: section
เนื้อหา
วาระใดแสดงประเภทแห่งธรรมมีการเกิดและการดับเป็นต้นของ จิตเป็นไป โดยยกบุคคลและธรรมขึ้นแสดง อย่างนี้ว่า ยสฺส ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ น นิรุชฺฌติ แปลว่า จิตใดของบุคคลใด กำลังเกิด มิใช่ กำลังดับ ดังนี้เป็นต้น วาระนั้น ชื่อว่า ปุคคลธัมมวาระ. ต่อจากนั้น อาศัยบท ๑๖ บท มีคำว่า ยสฺส สราคํ จิตฺตํ แปลว่า จิตของบุคคลใดมีราคะ เป็นต้น จึงได้มิสสกวาระ ๔๘ วาระ คือ :- ปุคคลวาระ ๑๖ วาระ ธัมมวาระ ๑๖ วาระ ปุคคลธัมมวาระ ๑๖ วาระ มิสสกวาระเหล่านี้แปลกออกไปด้วย สราค บทเป็นต้น. มิสสกวาระ ๔๘ วาระ เหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้เพียงบทต้น คือ สราคบท แล้วทรงย่อไว้. ต่อจากนั้น อาศัยบทแห่งอภิธรรมมาติกา ๒๖๖ บท โดยนัยว่า ยสฺส กุสลจิตฺตํ เป็นต้น จึงได้มิสสกวาระ ๗๙๘ วาระอีก คือ.- ปุคคลวาระ ๒๖๖ วาระ ธัมมวาระ ๒๖๖ วาระ ปุคคลธัมมวาระ ๒๖๖ วาระ วาระเหล่านี้แปลกออกไปด้วยกุศลบทเป็นต้น. แม้วาระเหล่านั้น พระองค์ ก็ทรงแสดงเพียงบทต้น คือ กุศลบทแล้วทรงย่อไว้เหมือนกัน, ในจิตต ยมกนี้มีบทปุจฉาวิสัชนาทำนองเดียวกัน บทเหล่าใดไม่ประกอบด้วยจิต บทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถือเป็นโมฆะปุจฉา. ก็บรรดาวาระทั้ง ๓ เหล่านั้น สุทธิกปุคคลมหาวาระ ซึ่ง เป็นวาระแรก มีอันตวาระ ๑๔ วาระ คือ.- ๑. อุปปาทนิโรธกาลสัมเภทวาระ (วาระว่าด้วยการปะ- ปนกันแห่งกาลของอุปาทะและนิโรธะ) ๒. อุปปาทุปปันนวาระ (วาระว่าด้วย อุปปาทะ และอุปปันะ) ๓. นิโรธุปปันนวาระ (วาระว่าด้วย นิโรธะและ อุปปันนะ) ๔. อุปปาทวาระ (วาระว่าด้วย อุปปาทะ) ๕. นิโรธวาระ (วาระว่าด้วย นิโรธะ ) ๖. อุปปาทนิโรธวาระ (วาระว่าด้วย อุปปาทะ และนิโรธะ) ๗. อุปปัชชมานนิโรธวาระ (วาระว่าด้วย อุปัชช- มานะและนิโรธะ) ๘. อุปปัชชมานุปปันนวาระ (วาระว่าด้วย อุปปัชช- มานะและอุปปันนะ) ๙. นิรุชฌมานุปปันนวาระ (วาระว่าด้วย นิรุชฌมา นะและอุปปันนะ) ๑๐. อุปปันนุปปาทวาระ (วาระว่าด้วย อุปปันนะ และอุปปาทะ) ๑๑. อตีตานาคตวาระ (วาระว่าด้วย อดีตและ อนาคต) ๑๒. อุปปันนุปปัชชมานวาระ (วาระว่าด้วย อุปปันนะ อุปปัชชมานะ) ๑๓. นิรุทธนิรุชฌมานวาระ (วาระว่าด้วย นิรุทธะและ นิรุธฌมานะ) ๑๔. อติกกันตกาลวาระ (วาระว่าด้วย กาลที่ก้าว ล่วง) บรรดา อันตรวาระ ๑๔ วาระ เหล่านั้น ใน ๓ วาระเหล่านี้ คือ อุปปาทวาระ นิโรธวาระ อุปปาทนิโรธวาระ โดยอาศัยอนุโลมและ ปฏิโลม จึงมีวาระ ๖ คู่ รวมเป็น ๑๘ คู่ ( ๑๘ ยมก ). ใน อุปปันนุปปาทวาระ ได้ยมก ๔ ( ๔ คู่ ) คือ โดยอนุโลม ๒ ปฏิโลม ๒ โดยอาศัยกาลอันเป็นอดีตและอนาคต. ในวาระ ๑๐ คือ ๓ วาระที่เหลือที่ทรงแสดงไว้ข้างต้น ๓ วาระที่แสดงไว้ในระหว่าง และ ๔ วาระที่แสดงแล้ว คือ วาระที่ ๗, ๘, ๙ และวาระสุดท้าย โดย อนุโลม ๑ ปฏิโลม ๑ กระทำเป็น ๒ ส่วน จึงเป็นยมก ๒๐ ( ๒๐ คู่ ).
หมายเหตุ: เนื้อหาจัดระเบียบตามโครงสร้างแบบดั้งเดิม รักษาการอ้างอิงและลำดับตามต้นฉบับ