เล่มที่ 77
ส่วนที่ 138
หมวด: พระไตรปิฎก ฝ่าย: ลำดับ: 138 อ้างอิง: Book 77, Section 138 ประเภท: section
เนื้อหา
อัฏฐสาลินี อรรถกถาธรรมสังคณี ขันธ์ ๔ เหล่านั้นนั่นเอง เป็น มัคคารัมมณะ ในวลาที่พระเสขะและ อเสขะพิจารณามรรค. เป็น มัคคเหตุกะ (มีมรรคเป็นเหตุ) โดยเหตุที่เกิด พร้อมกันในกาลแห่งมรรค. เป็น มัคคาธิปติ โดยอารัมมณาธิปติ ในเวลา พิจารณาทำมรรคให้หนัก (เป็นใหญ่). อีกอย่างหนึ่ง ขันธ์ ๔ เป็นมัคคาธิปติ ด้วยอธิบดีที่เกิดพร้อมกันของบุคคลผู้เจริญมรรคมีวิริยะเป็นใหญ่ หรือมีวิมังสา เป็นใหญ่ แต่ชื่อว่าเป็นน วัตตัพพารัมมณะ แก่บุคคลผู้เจริญมรรคมีฉันทะ เป็นใหญ่ หรือมีจิตเป็นใหญ่. ก็ขันธ์ เป็น อตีตารัมมณะ แก่บุคคลผู้กำหนัด ผู้ขัดเคือง ผู้ลุ่มหลง ผู้สำรวม ผู้เริ่มกำหนดปรารภขันธ์ ธาตุ อายตนะที่ล่วงแล้ว. เป็น อนาคตารัมมณะ แก่บุคคลผู้กำหนัดเป็นผู้ปรารภธรรมมีขันธ์เป็นต้น ที่ยังมาไม่ถึง. เป็น ปัจจุปปันนารัมมณะ แก่บุคคลเหล่านั้นแหละผู้ปรารภ ธรรมเหล่านั้นแหละที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า. เป็น นวัตตัพพารัมมณะ แก่บุคคล ผู้พิจารณาบัญญัติ หรือพระนิพพาน. อนึ่ง ขันธ์ ๔ พึงทราบว่าเป็น อัชฌัตตารัมมณะ แก่บุคคลผู้กำหนัด ผู้ขัดเคือง ผู้ลุ่มหลง ผู้สำรวม ผู้เริ่มกำหนดปรารภขันธ์ ธาตุ อายตนะของ ตน เป็น พหิทธารัมมณะ แก่บุคคลผู้ปรารภขันธ์ ธาตุ อายตนะ ของบุคคล เหล่าอื่น เป็นไปอยู่อย่างนั้น เป็น พหิทธารัมมณะ นั่นแหละ แม้ในกาลที่ พิจารณาบัญญัติและพระนิพพาน เป็น อัชฌัตตพหิทธารัมมณะ แก่บุคคลผู้ ประพฤติอย่างนั้นในอัชฌัตตธรรมตามกาล ในพหิทธธรรมตามกาล เป็น นวัตตัพพารัมมณะ ในกาลแห่งอากิญจัญญายตนะ ดังนี้.
หมายเหตุ: เนื้อหาจัดระเบียบตามโครงสร้างแบบดั้งเดิม รักษาการอ้างอิงและลำดับตามต้นฉบับ