เล่มที่ 44
ส่วนที่ 31
หมวด: พระไตรปิฎก ฝ่าย: ลำดับ: 31 อ้างอิง: Book 44, Section 31 ประเภท: section
เนื้อหา
ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า ตํ ตํ อตฺถมเวกฺขิตฺวา ภุมฺเมน กรเณน จ อญฺตฺถ สมโย วุตฺโต อุปโยเคน โส อิธ. ท่านพระอานนท์พิจารณาถึงอรรถนั้น ๆ แล้วกล่าว สมยศัพท์ไว้ในสุตตันตปิฎก และอภิธรรมปิฎก ด้วย สัตตมีวิภัตติและตติยาวิภัตติ สมยศัพท์นั้น ท่าน- พระอุบาลีกล่าวไว้ในวินัยปิฎกนี้ ด้วยทุติยาวิภัตติ. ส่วนพระโปราณาจารย์ทั้งหลายพรรณนาไว้ว่า นิเทศนั่นเป็นความ ต่างกันเพียงโวหารว่า ยสฺมึ สมเย, ว่า เตน สมเยน, หรือว่า เอกํ สมยํ มีอรรถเป็นสัตตมีวิภัตติทุก ๆ บท. เพราะฉะนั้น แม้เมื่อท่านกล่าว เอกํ สมยํ ก็พึงทราบความว่า เอกสฺมึ สมเย ดังนี้. บทว่า ภควา เป็นคำบ่งถึงครู. จริงอยู่ ชาวโลกเรียกครูว่า ภควา. ก็พระผู้มีพระภาคเจ้านี้เป็นครูของสรรพสัตว์ เพราะเป็นผู้วิเศษโดยคุณ ทั้งปวง เพราะฉะนั้น พระองค์ บัณฑิตจงเฉลิมพระนามว่า ภควา แม้พระโปราณาจารย์ทั้งหลายก็กล่าวไว้ว่า ภควาติ รจนํ เสฏฺํ ภควาติ วจนมุตฺตมํ ครุคารวยุตฺโต โส ภควา เตน วุจฺจติ. คำว่า ภควา เป็นคำประเสริฐสุด คำว่า ภควา เป็นคำสูงสุด พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ผู้ควรแก่ความ เคารพโดยฐานครู เพราะฉะนั้น พระองค์ บัณฑิต จึงเฉลิมพระนามว่า ภควา ดังนี้. ในคำเหล่านั้น คำกล่าวว่า ประเสริฐสุด ท่านกล่าวว่า เสฏฐะ เพราะเพียบพร้อมด้วยพระคุณอันประเสริฐ. อีกอย่างหนึ่ง อรรถชื่อว่า วจนะ เพราะอันเขากล่าว บทว่า ภควาติ วจนํ เสฏฺํ ความว่า อรรถ ที่ควรกล่าวด้วยคำว่า ภควา นี้เป็นอรรถประเสริฐ. แม้ในคำว่า ภควาติ วจนมุตฺตมํ นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยดังกล่าวแล้วนั่นแหละ. บทว่า คารวยุตฺโต ได้แก่ ชื่อว่าประกอบด้วยความเป็นครู เพราะประกอบด้วย คุณฐานครู หรือชื่อว่าประกอบด้วยความเคารพ เพราะมีพระกรุณาฐาน ครูเป็นพิเศษ ภควา นี้ พึงทราบว่าเป็นชื่อของผู้วิเศษด้วยคุณผู้สูงสุดกว่า สัตว์และผู้ควรเคารพโดยฐานครู. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถแห่งบทว่า ภควา โดยในที่มาแล้วในนิเทศว่า ภคี ภชี ภาคี วิภตฺตวา อิติ อกาสึ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา พหูหิ าเยหิ สุภาวิตตฺตโน ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจติ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น บัณฑิตเฉลิมพระนามว่า ภควา เพราะเป็นผู้มีโชค เป็นผู้เสพที่สงัด เป็นผู้มี ส่วนควรรับปัจจัย เป็นผู้จำแนก ได้กระทำการหักภค ธรรม เป็นครู เป็นผู้มีบุญบารมี เป็นผู้บรมพระองค์- อย่างดีด้วยญายธรรมอันมาก และเป็นผู้ถึงที่สุดภพ.
หมายเหตุ: เนื้อหาจัดระเบียบตามโครงสร้างแบบดั้งเดิม รักษาการอ้างอิงและลำดับตามต้นฉบับ