เล่มที่ 26
ส่วนที่ 83
หมวด: พระไตรปิฎก ฝ่าย: ลำดับ: 83 อ้างอิง: Book 26, Section 83 ประเภท: section
เนื้อหา
บทว่า ภควํมูลกา ได้แก่ พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นมูลแห่งธรรม เหล่านั้น เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า ภควํมูลกา. ท่านกล่าวอธิบาย ไว้ดังนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของพวกข้าพระองค์เหล่านั้น อัน พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าในปางก่อนทรงให้บังเกิดขึ้น เมื่อพระองค์ เสด็จปรินิพพานแล้ว ล่วงไปพุทธันดรหนึ่ง คนอื่นจะเป็นสมณะก็ตาม พราหมณ์ก็ตาม ชื่อว่า สามารถจะให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้น มิได้มีเลย แต่ธรรมเหล่านี้ อัน พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงให้เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ ทั้งหลาย. เพราะอาศัย พระผู้มีพระภาคเจ้า พวกข้าพระองค์จึงมารู้ คือ แทงตลอดธรรมเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ธรรมของพวกข้าพระองค์จึงชื่อว่า มี พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นมูล ด้วยประการฉะนี้. บทว่า ภควํเนตฺติกา ความว่า ก็ พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงแนะ ได้แก่แนะนำธรรมทั้งหลาย คือระบุชื่อธรรมะ เฉพาะอย่าง ๆ ตามสภาพความเป็นจริงแสดง เพราะ เหตุนั้น ธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่ามี พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นผู้แนะนำ. บทว่า ภควํปฏิสรณา ความว่า ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ เมื่อมาปรากฏแก่พระ สัพพัญญุตญาณ ชื่อว่า ย่อมรวมลงใน พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุ นั้น ธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่า ม ีพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นที่รวมลง. บทว่า ปฏิสรนฺติ ได้แก่ ย่อมประชุม. อีกอย่างหนึ่ง ผัสสะมาด้วย อำนาจการแทงตลอดแห่ง พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ประทับนั่ง ณ โพธิมัณฑ- สถาน ทูลถามว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ชื่ออะไร. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เธอชื่อผัสสะ เพราะอรรถว่าถูกต้อง. เวทนา. . . สัญญา. . . สังขาร. . . วิญญาณ. . . ก็มาทูลถามว่า ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเข้า ข้าพระองค์ชื่ออะไร พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า เธอชื่อวิญญาณ เพราะอรรถว่า รู้แจ้ง พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงระบุชื่อ ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ เฉพาะอย่าง ๆ ตามสภาพความเป็นจริง รวม ธรรมทั้งหลายไว้ด้วยอาการอย่างนั้น เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า ภควํ- ปฏสรณา.
หมายเหตุ: เนื้อหาจัดระเบียบตามโครงสร้างแบบดั้งเดิม รักษาการอ้างอิงและลำดับตามต้นฉบับ