วัดพระประโทณเจดีย์
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด
วัดพระประโทณเจดีย์ เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดวรวิหาร ตั้งอยู่ริมถนนเพชร- เกษม กิโลเมตรที่ ๕๒ หมู่ที่ ๑ ตำบลพระประโทน อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม สังกัดคณะสงฆ์มหานิกาย
อาณาเขต ทางทิศใต้ติดต่อกับถนนเพชรเกษม ทิศตะวันออกมีโรงเรียนประถมศึกษา และวิทยาลัยเทคนิคนครปฐม ซึ่งตั้งอยู่ในที่วัดและมีถนนสาธารณะเป็นเขต ลักษณะพื้นที่ตั้งวัด เป็นรูปสี่เหลี่ยมด้านไม่เท่า ภายในบริเวณวัดได้จัดแบ่งเป็นเขตพุทธาวาส สังฆาวาส สาธารณ- สงเคราะห์ และเขตจัดประโยชน์ไว้เป็นสัดส่วน ได้ปลูกไม้ประดับ จัดแต่งบริเวณและสร้าง ถนนภายในวัดเป็นระเบียบเรียบร้อย ร่มรื่นเป็นรมณียสถานอันสงบสำหรับผู้ใฝ่สันติ
ความเป็นมา
วัดพระประโทณเจดีย์ เป็นวัดที่เก่าแก่สร้างมานานนับเป็นพันปี สมัยทวารวดี ได้สร้าง ขึ้นเป็นวัดเมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๐ เศษ เนื่องจากเป็นวัดที่มีพระอุโบสถมีพัทธสีมาโดยสมบูรณ์ มาแต่เดิม จึงถือว่าเป็นวัดที่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาแล้ว เมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๐๐ เศษ ได้รับการสถาปนาเป็นพระอารามหลวงตั้งแต่วันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๕๒๗
เกี่ยวกับการสร้างวัด สันนิษฐานว่า คงจะสร้างขึ้นเป็นวัดภายหลังจากที่ได้สร้างองค์ พระประโทณเจดีย์ขึ้นมาก่อน ต่อมามีพุทธบริษัทมาถวายสักการะมากขึ้น และมีพระสงฆ์มาอยู่ จำพรรษา แล้วก็ได้มีการสร้างเป็นวัดขึ้น แต่ยังหาหลักฐานไม่ได้ว่าผู้ใดเป็นผู้สร้าง แม้บทพระ- นิพนธ์หรือข้อเขียนต่าง ๆ ของผู้รู้หลายท่านในอดีตก็ได้เคยกล่าวถึงวัดพระประโทณเจดีย์ไว้มาก มายหลายแห่ง อย่างเช่นนิราสพระแท่นดงรัง เมื่อ พ.ศ. ๒๓๗๕ ซึ่งนายมี หมื่นพราหสมพัตสร ได้ประพันธ์คำกลอนไว้น่าพังว่า
' ถึงประโทณารามพราหมณ์เขาสร้าง
เป็นพระปรางค์แต่บุราณนานนักหนา
แต่ครั้งตวงพระธาตุพระศาสดา
พราหมณ์ศรัทธาสร้างสรรค์ไว้มั่นคง' วัดพระประโทณเจดีย์นับว่าเป็นวัดที่สำคัญยิ่งวัดหนึ่ง เนื่องจากมืองค์พระประโทณเจดีย์ อันเป็นที่รู้จักทั่วไปในหมู่พุทธบริษัท เป็นวัดที่มีโอกาสต้อนรับแขกบ้านแขกเมืองของจังหวัด นครปฐมเป็นประจำที่เดียว การบูรณะพัฒนาวัดได้รับการดำเนินการอย่างต่อเนื่องโดยสม่ำเสมอ ทั้งในด้านศาสนบุคคล ศาสนวัตถุ และศาสนธรรม จนได้รับการยกย่องให้เป็นวัดพัฒนา ตัวอย่าง
ทรัพย์สิน ที่ดินตั้งวัดเนื้อที่ ๑๒๐ ไร่ ๓ งาน ๑๒ ตารางวา ได้จัดแบ่งให้เป็นที่ตั้งวิทยาลัยเทคนิค นครปฐมและโรงเรียนประถมศึกษาอีกด้วย ปูชนียสถานที่สำคัญยิ่ง คือ องค์พระประโทณเจดีย์ ตามตำนานกล่าวว่า "โทณพราหมณ์ ได้สร้างเรือนศิลา รักษาพระธาตุนานตวงพระบรมสารีริกธาตุไว้" ต่อมากษัตริย์เมืองละไว้ทรงก่อ พระเจดีย์ครอบเรือนศิลาขึ้น มีนามว่า "โทณเจดีย์" และจุลประโทณ ซึ่งมีลักษณะเป็นเนิน เหลือแต่เพียงฐานให้เห็นขอบเขต ที่จุลประโทณนี้ได้ค้นพบศิลปวัตถุ โบราณวัตถุมากมายหลาย รายการ นับว่ามีคุณค่าทางประวัติศาสตร์มาก ปูชนียวัตถุที่สำคัญ คือ พระพุทธรูป จำนวน ๒ องค์ พระนามว่า "หลวงพ่อโต" และ "หลวงพ่อแดง" ประดิษฐานอยู่ในพระวิหาร รอยพระพุทธบาทจำลอง ประดิษฐานอยู่ใน หอพระมณฑป
อาคารเสนาสนะและถาวรวัตถุต่าง ๆ มีพระอุโบสถและพระวิหาร โครงสร้างก่ออิฐถือปูน สร้างมาแต่โบราณ มีศิลปะการก่อสร้างที่สวยงามควรแก่การอนุรักษ์ไว้
ศาลาการเปรียญเป็นอาคารไม้ยกพื้น ได้ปรับปรุงเทคอนกรีตพื้นชั้นล่าง ใช้ประโยชน์ได้
กุฎิสงฆ์จำนวน 6 หลัง เป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็กสองชั้น บางหลังผสมไม้ บางหลังครึ่งตึกครึ่งไม้ อาคารเรียนพระปริยัติธรรม โครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็กสองชั้น ชั้นล่างใช้เป็นหอฉัน ฌาปนสถานและศาลาฌาปนสถาน โครงสร้างเป็นคอนกรีตเสริมเหล็ก นอกจากนี้มีหอพระมณฑป หอระฆัง และโรงครัว ส่วนมากเป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็ก และก่ออิฐถือปูนแบบถาวร
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์ วัดพระประโทณเดีย์ได้เปิดสอนพระปริยัติธรรม ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๘๗ เป็นต้นมา แผนกธรรมมีนักเรียนบีละกว่า ๑๐ รูป แผนกบาลี & รูปขึ้นไป เป็นส่วนมาก เกี่ยวกับการสาธารณสงเคราะห์ ทางวัดได้กันที่วัดให้เป็นที่ตั้งโรงเรียนประถมศึกษาและวิทยาลัยเทคนิค นอกจากนี้ยังได้จัดมอบทุนการศึกษาแก่นักเรียนที่เรียนดีแต่ยากจนเป็นประจำ และได้ให้การอนุเคราะห์ตามสมควรตลอดมา
การบริหารและการปกครอง การบริหารภายในวัดเป็นอำนาจหน้าที่ของเจ้าอาวาสโดยตรง
ในการนี้ทางวัดได้วางระเบียงของวัดไว้สำหรับพระภิกษุสามเณรถือปฏิบัติโดยเคร่งครัด โดยเน้นเรื่องการศึกษา กิจวัตร เป็นต้น เจ้าอาวาสที่ปกครองวัด นับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๕๐ เป็นต้นมา
ซึ่งก่อนหน้านี้ได้จัดทำประวัติไว้ มีดังนี้ ๑. พระครูทักษณานุรักษ์ ๒. พระครูสมถกิตติคุณ (หลวงพ่อกลัน เทศนาบุญ) ๓. พระใบฎีกาบุญทอง เย็นใจ ๔. พระครูสมถกิตติคุณ (หลวงพ่อชุ่ม เทศนาบุญ) ๕. พระอธิการบุญรอด อาภานันท์ ๖. พระอธิการบุญเลิศ พักแก้ว ๗. พระครูวินยาภินันท์ ๘. พระมหาปราโมทย์ ปโมทิโต ๙. พระครูประโทณเจติยาภิบาล
วัดพระประโทณเจดีย์ มีพระภิกษุอยู่จำพรรษาเกินกว่า ๒๐ รูปขึ้นไปทุกปี.