วัดอัมพวันเจติยาราม
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด
วัดอัมพวันเจติยาราม เป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดวรวิหาร ตั้งอยู่เลขที่๑๐๒ ตำบลอัมพวา อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม
อาณาเขต ทิศเหนือติดกับถนนประชาเศรษฐ์ ทิศใต้ติดกับแม่น้ำแม่กลอง ทิศตะวันออก ติดกับคลองอัมพวา และทิศตะวันตกติดกับอุทยานพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระพุทธ- เลิศหล้านภาลัย
ลักษณะพื้นที่เป็นที่ราบริมแม่น้ำ ท่ามกลางสวนมะพร้าวและไม้ผลอื่น ๆ พื้นที่เป็นร่อง สวนทางด้านทิศตะวันตกได้รับการตกแต่งให้เป็นอุทยานพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระ- พุทธเลิศหล้านภาลัย
ความเป็นมา
วัดอัมพวันเจติยาราม เดิมเรียกว่า "วัดอัมพวา" เป็นวัดสำคัญคู่กับวัดสุวรรณตาราราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งเป็นวัดต้นพระบรมราชวงศ์จักรีทางฝ่ายพระบาทสมเด็จพระพุทธ- ยอดฟ้าจุฬาโลก ส่วนวัดอัมพวันเจติยารามเป็นวัดต้นวงศ์ราชินีกุลทางฝ่ายสมเด็จพระอมรินทรา- มาตย์ และสมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี ซึ่งเป็นพระราชชนนี้ จากหลักฐานปรากฏว่า สมเด็จพระรูปได้ทรงบริจาคสวนเดิมอุทิศถวายให้เป็นที่สร้างวัดและสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ ทรงเป็นหัวหน้า รวบรวมที่ดินและตำหนักเดิมของพระญาติวงศ์แต่ละท่านเข้าด้วยกัน สร้างวัด อุทิศถวายให้สมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี ผู้ทรงเป็นต้นวงศ์ราชินีกุลบางช้าง
จากหลักฐานดังกล่าว จึงเชื่อได้ว่าวัดนี้สร้างเมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๓๒๕ และคงได้รับ พระราชทานวิสุงคามสีมารวมทั้งประกอบพิธีผูกพัทธสีมาในปีเดียวกันนี้ด้วย และมีการบูรณะ ปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ในรัชกาลที่๓ และต่อ ๆ มาจนถึงปัจจุบัน
ทรัพย์สิน มีที่ดินตั้งวัดทั้งสิ้น ๒ ไร่ ๒ งาน ๑ ตารางวา ตามโฉนดเลขที่ ๗๓๑, ๘๔๑, ๑๐๕, ๑๐๔ และ ๑๐๑๗๕ ส่วนที่ธรณีสงฆ์มีแปลง คือโฉนดเลขที่ ๗๓๘๕ มีเนื้อที่ ๖๔ ไร่ ๒ งาน ๘ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๗๘๔๑ มีเนื้อที่ ๑ งาน ๒๐ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๑๐ มีเนื้อที่ ๒ ไร่ ๒ งาน ๑๒ ตารางวา โฉนดเลขที่ ๑๐๔ มีเนื้อที่ ๓๐ ตารางวา และโฉนดเลขที่ ๑๐๑๗๕ มีเนื้อที่ ๓๕ ตารางวา ถาวรวัตถุและปูชนียวัตถุที่สำคัญของวัด ได้แก่ พระอุโบสถ สร้างในสมัยรัชกาลที่ ๑ เพราะฝีมือการช่างเหมือนกับพระอุโบสถของวัดสุวรรณตารารมและได้รับการบูรณะปฏิสังขรณ์ในรัชกาลที่ ๓ และในปี พ.ศ. ๒๕๑๕ พระประธานในพระอุโบสถ สร้างขึ้นในรัชสมัยรัชกาลที่ ๑ ต่อมาเพียง ๔๒ ปี ก็ชำรุดเป็นรอยร้าว เมื่อปฏิสังขรณ์ซ่อมแชมขึ้นใหม่ก็ไม่งามเหมือนเดิม พระวิหารและกุฏิใหญ่ สร้างในสมัยรัชกาลที่ ๓ และโปรดให้สร้างพระที่นั่งทรงธรรม สร้างพระประจำวิหารและสร้างองค์พระปรางค์กลางพระวิหาร รอบองค์พระปรางค์มีระเบียง มีพระพุทธไสยาสน์และพระพุทธรูปขนาดหน้าตัก ๗.๕ เมตร ๕๐ องค์ และ ๐.๕๐ เมตร อีก ๑ องค์ พระบรมรูปพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เป็นรูปปั้นขนาดเท่าพระองค์จริง สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๕ เพื่อถวายเป็นพระเกียรติแต่พระองค์ที่ทรงประสูติ ณ ที่นี้ พระตำหนักสวนขวา เป็นตำหนักทรงไทย เก่าแก่มาก มีลวดลายสวยงามที่กรอบหน้าต่าง เรียกว่า "หยอง" เป็นพระตำหนักของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์ วัดอัมพวันเจติยาราม มีโรงเรียนปริยัติธรรม ๑ หลัง ใน พ.ศ. ๒๕๒๔
มีนักเรียนธรรม ๑๐ รูป ทางวัดสนับสนุนการศึกษาของเยาวชน
โดยจัดให้มีโรงเรียนอัมพวันเจติยาราม และโรงเรียนวัดอัมพวันเจติยาราม (โรงเรียนเทศบาล ๓) ระดับประถมศึกษา ส่วนระดับมัธยมศึกษาให้กรมสามัญศึกษาใช้พื้นที่ของวัดสร้างโรงเรียนอัมพวันวิทยาลัย เปิดสอนระดับมัธยมต้นและมัธยมปลาย
วัดนี้เป็นสถานที่ตั้งอุทยานพระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และภายในวัดเป็นที่รวบรวมสิ่งสำคัญ ๆ รวมทั้งโบราณวัตถุต่าง ๆ ไว้มาก สมกับเป็นวัดสำคัญทางประวัติศาสตร์
การบริหารและการปกครอง ลำดับเจ้าอาวาสวัดอัมพวันเจติยาราม มีดังนี้ ๑. พระวินัยมุนี (บัว) ๒. พระวินัยมุน (น้อย) ๓. พระราชศรัทธาโสภิต (ศรี) ๔. พระสนิทสมณคุณ (เนตร) ๕. พระมหาสิทธิการ (แดง) ๖. พระครูมหาสิทธิการ (ถมยา) ๗. พระครูสมุห์ฮ้อ (ฮ้อ) ๘. พระครูอัมพวันเจติยาภิบาล (ลิม) ๙. พระราชสมุทรเมธี (เจริญ ขนุติโก) เป็นเจ้าอาวาสรูปปัจจุบัน
ปกครองวัดตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๕ เป็นต้นมา ปัจจุบัน (พ.ศ. ๒๕๒๔) วัดนี้มีพระภิกษุจำพรรษา ๑๕ รูป และสามเณร ๑๐ รูป ส่วนชี มี ๑๒ คน.