วัดนาคกลาง
สภาพฐานะและที่ตั้งวัด
วัดนาคกลาง เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดวรวิหาร ตั้งอยู่เลขที่ ๖๑ แขวงวัดอรุณ เขตบางกอกใหญ่ กรุงเทพมหานคร
อาณาเขตทิศเหนือติดต่อกับคลองมอญ ทิศใต้ติดต่อกับถนนซอยทวีชาภิเศก ทิศตะวันออกติดต่อกับวัดเครือวัลย์ และทิศตะวันตกติดต่อกับที่ดินของ น.ต.รื่น และนางจำเนียร เทียบขจิตร
พื้นที่ตั้งวัด เป็นที่ราบลุ่มน้ำท่วมถึง มีลักษณะเป็นรูปสี่เหลี่ยมยืนผ้ามีความยาวไปตามแนวคลองมอญ เฉพาะด้านทิศเหนือตลอดแนวพื้นที่ของวัด แนวริมคลองมอญเป็นบ้านของประชาชนเช่าปลูกอาศัย
ความเป็นมา
วัดนาคกลางเดิมเป็น ๒ วัด คือวัดนาคและวัดกลาง ทั้งสองวัดนี้ตั้งอยู่ติดต่อกันต่อมาได้รวมเข้าเป็นวัดเดียวกันเรียกว่าวัดนาคกลาง วัดนี้สร้างขึ้นโดยเชื้อพระวงศ์ในแผ่นดินของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และเชื่อพระวงศ์ตระกูลนั้นเป็นผู้อุปถัมภ์บำรุงวัด นิมนต์พระสงฆ์สามเณรจากทิศานุทิศมาอยู่ประจำเพื่อสอนหนังสืออักษรสมัย (หนังสือวัด) และใช้วัดเป็นสถานที่ประกอบการบำเพ็ญกุศลสำหรับตระกูล แต่ในสมัยรัชกาลที่ ๒ วัดนาคกลางเป็นวัดราษฎร์ ต่อมาสมัยรัชกาลที่ ๓ จึงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นพระอารามหลวง และราว พ.ศ. ๒๔๕๗ หรือ พ.ศ. ๒๔๕๘ รัชกาลที่ ๖ เสด็จมาถวายผ้าพระกฐินโดยทางเรือด้วยพระองค์เอง
สมัยท่านเจ้าคุณพระเทพสิทธินายก (เหลียง) เป็นเจ้าอาวาส พ.ศ. ๒๔๗๕ ถึง พ.ศ. ๒๕๑๔ ได้ทำการปฏิสังขรณ์พระอุโบสถ วิหาร และศาลาการเปรียญ และทำการสร้างอาคารเรียน พระปริยัติธรรม หอสวดมนต์ ศาลาบำเพ็ญกุศล กุฏิ หอไตร และหอระบังขึ้นใหม่
ทรัพย์สิน
ที่ดินตั้งวัด ๔๑ ไร่ ๒ งาน ๘๘ ตารางวา และยังมีปูชนียวัตถุและถาวรวัตถุดังนี้คือ
พระอุโบสถ สร้างสมัยรัชกาลที่ ๒ ตั้งอยู่ระหว่างกึ่งกลางที่ดินของวัดสร้างขนานไปกับแนวคลองมอญ ห่างจากคลองมอญประมาณ ๑ เส้น ลักษณะทรงไทย หลังคาลดสองชั้น โครงสร้างฝาผนังก่ออิฐฉาบปูน ส่วนบน ขื่อ ฉันทัน เพดาน ระแนง ช่อฟ้าใบระกา หางหงส์ เป็นไม้สัก หลังคามุงกระเบื้องดินเผาแบบมอญ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๔ ได้ปฏิสังขรณ์ใหม่เปลี่ยนเป็นกระเบื้องดินเผาแบบเกล็ดปลา ภาพฝาผนังก็มีแต่ชำรุดทรุดโทรมครั้งปฏิสังขรณ์ พ.ศ. ๒๕๖๗ ได้ทาสีทับและพื้นภายในปูด้วยกระเบื้องกังใสแบบจืนเมื่อสมัยรัชกาลที่ ๓
พระประธาน ภายในพระอุโบสถขนาดหน้าตัก ๓ ศอกคืบ ปั้นด้วยปูนและลงรักปิดทอง
พระวิหาร ตั้งอยู่ทางทิศเหนือขนานกับพระอุโบสถมีลักษณะเหมือนพระอุโบสถและปฏิสังขรณ์ครั้งสุดท้ายเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔
พระปรางค์คู่ อยู่ด้านหน้าพระอุโบสถนอกกำแพงแก้ว ด้านทิศเหนือและด้านทิศใต้ โครงสร้างก่ออิฐฉาบปูน สูงองค์ละประมาณ ๑๘ เมตร
สาลาการเปรียญ สร้างอยู่ทางด้านพระอุโบสถห่างประมาณ 0 เมตร ลักษณะเบเก๋งจื่น โครงสร้างเสาฝาผนังก่ออิฐฉาบปูน ชื่อจันทัน เพดานระแนงเป็นไม้สัก หลังคาเดิมมุงกระเบื้องดินเผาแบบมอญ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๓ ได้เปลี่ยนกระเบื้องมุงเป็นแบบเกล็ดปลา ตรงกลางศาลามีธรรมาสน์แบบบุมบกตั้งอยู่ท้ายศาลาการเปรียญ มีศาลาลอยอีกหนึ่งหลังลักษณะโครงสร้างเหมือนศาลาการเปรียญแต่หลังเล็กกว่า ในสมัยท่านเจ้าคุณพระเทพสิทธินายกได้สร้างศาลาการเปรียญใหม่อีก ๒ หลัง โครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็ก ส่วนบนเป็นไม้
กุอิ อยู่ทางด้านทิศเหนือพระอุโบสถตามแนวริมคลองมอญ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๕ ได้ย้ายมาอยู่ทางด้านทิศใต้พระอุโบสถ ปัจจุบันแขกออกเป็น ๒ คณะ ได้ทำการสร้างขึ้นใหม่ในสมัยพระเทพสิทธินายกเป็นเจ้าอาวาส เป็นอาคารทรงไทยโครงสร้างทั่วไปเป็นคอนกรีตเสริมเหล็ก ก่ออิฐฉาบปูนหลังคาเป็นโครงไม้เนื้อแข็ง หลังคามุงกระเบื้องลูกฟูกและกระเบื้องปูน
หอฉัน ตั้งอยู่กลางคณะ ๑ สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๔ โดยนายเติม-สราญ เอือมวิทยา ลักษณะทรงไทยสร้างด้วยคอนกรีตเสริมเหล็ก โครงหลังคาเป็นไม้เนื้อแข็ง
หอสวดมนต์ สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๒ โดยคุณนายถนอม เอื้อวิทยา และคุณรวีวรรณ บุณยรักษ์ สร้างด้วยคอนกรีตเสริมเหล็กโครงหลังคาเป็นไม้เนื้อแข็ง พระพุทธรูปบูชาปางถือสมอ ขนาดหน้าตัก ๑ ศอกคืบ เป็นเนื้อทองสัมฤทธิ์ เป็นพระพุทธรูปประทับนั่งสมาธิขัดเพชร พระหัตถ์ถือสมอ เกตุมาลาเป็นดอกบัวตูม
การศึกษาและการสาธารณสงเคราะห์ วัดนาคกลาง เป็นสำนักการศึกษาปริยัติธรรมทั้งแผนบาลีและนักธรรม เริ่มเปิดดำเนินการสอนควบคู่กันมาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๗๕ เป็นต้นมา ปัจจุบันมีโรงเรียนปริยัติธรรม ๒ แห่ง มีจำนวนนักเรียนบาลี ๘๓ รูป นักธรรม ๘๔ รูป และมีโรงเรียนพุทธศาสนาวันอาทิตย์ เปิดทำการสอนตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๑๑ ถึงปัจจุบัน ภายในบริเวณวัดมีโรงเรียนสังกัดกรมสามัญศึกษา คือ โรงเรียนทวีชาภิเษกมีคณะครูอาจารย์ ๒๐๐ กว่าคน นักเรียน ๔,๐๐๐ กว่าคน และมีโรงเรียนสังกัด กรุงเทพมหานคร คือ โรงเรียนวัดนาคกลาง โรงเรียนอนุบาลคือโรงเรียนกรุงธนวิทยากร และโรงเรียนผู้ใหญ่ชายบรรพชิต ของกรมการศึกษานอกโรงเรียน กระทรวงศึกษาธิการ นอกจากนั้นหน่วยราชการเขตบางกอกใหญ่
ได้อาศัยศาลาการบำเพ็ญกุศลของวัดเป็นสถานที่ทำการสำรวจคัดเลือกทหารทุก ๆ ปี และใช้อาคารเรียนปริยัติธรรมของวัดเป็นสถานที่อบรมสัมมนาข้าราชการด้วย
การบริหารและการปกครอง วัดนาคกลาง มีเจ้าอาวาสปกครองตามลำดับเท่าที่ทราบและค้นคว้าพบคือ ๑. พระนิกรมมุนิ (ทองดี) ๒. พระครูสมณคณาจารย์ (ตุ๊กตา) ๓. พระครูสมณคณาจารย์ (จัน) ๔. พระครูสมณคณาจารย์ (ปั่น) ๕. พระเทพสิทธินายก (เหลียง) ๖. พระครูโสภณธรรมกิจ (ทองสุข) พ.ศ. ๒๕๑ จนถึงปัจจุบัน วัดนี้มีพระภิกษุ ๕ รูป สามเณร ๓๕ รูป และชี ๑ คน