พิธีโกนจุก

เมื่อเด็กเกิดได้ ๓ เดือน พ่อแม่ก็โกนผมรอบ ๆ ข้างออก แล้วทำเป็นจุกไว้ตรงกลางกระหม่อม การทำจุกกลางกระหม่อมน่าจะเป็นเพราะตรงกระหม่อมเด็กมีหนังบาง หากปล่อยไว้โล้น ๆ อาจเกิดอันตรายได้ง่าย เช่น เป็นหวัด หรือถูกของแข็งกระทบ จะทำให้กระเทือนเข้าไปถึงภายในสมองได้ เมื่อไว้จุกแล้วก็พอจะป้องกันอันตรายได้บ้าง หรืออาจจะเป็นเพราะเห็นว่าตรงกระหม่อมเต้นแรงกว่าส่วนอื่น ๆ เพื่อปิดไม่ให้เห็น จึงต้องไว้จุก เมื่อจุกยาวพอเกล้าได้ก็ตกแต่งเป็นกระหม่อมรับกับใบหน้าของเด็ก ทำให้น่ารักขึ้นอีก ความน่ารักของเด็กอยู่ที่จุกนี้ด้วย

เมื่อเด็กอายุพอสมควรตามที่กำหนดไว้ คือเด็กหญิงอายุ ๑๑ ปี ชายอายุ ๑๓ ปี ซึ่งถือว่าเข้าเขตเป็นหนุ่มสาว ก็เตรียมการเพื่อทำพิธีโกนจุก เช่น กำหนดวันหาฤกษ์งามยามดี จัดแจงตกแต่งสถานที่สำหรับทำพิธีมงคล เตรียมหม้อน้ำมนต์และหาผิวมะกรูด ฝักส้มป่อย ใบเงิน ใบทอง หญ้าแพรก ใส่ในหม้อน้ำมนต์ มีดโกน กรรไกร ใส่พานไว้แล้วนิมนต์พระสงฆ์มาในพิธีสวดมนต์เย็นและฉันเช้า

เมื่อถึงวันทำพิธีก็ตกแต่งตัวเด็กให้สวยงามตามฐานะ ในตอนเย็นพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ นำเด็กเข้าไปนั่งสวดข้างหน้าพระ เมื่อสวดมนต์จบก็จัดแจงถวายน้ำร้อนน้ำเย็น ครั้นพระกลับวัดแล้วก็เลี้ยงดูผู้ที่มานั่งฟังพระสวดมนต์ ในครั้งโบราณเขาเชิญคนมาเล่านิทานให้แขกเหรือฟังในตอนกลางคืนอีกด้วย เดี๋ยวนี้เปลี่ยนเป็นมีมหรสพแทน

ในตอนเช้าพระสงฆ์มาฉันเช้า เมื่อตกแต่งตัวเด็กเรียบร้อยแล้วก็นำมานั่งข้างพระ ในตอนนี้ต้องทำจุกเป็นกระหม่อม ๓ แฉก เอาใบเงินใบทองหญ้าแพรกแซมทั้ง ๓ แฉก พอได้เวลาพระสงฆ์สวด ชยันโต ผู้ที่จะกรรบจุกเป็นฤกษ์คอยไว้ให้ดี พอพระสวดมนต์ถึงบทว่า สิเสปริวิโลกุขเร ก็กริบจุกทันที ต่อแต่นั้นก็ให้ผู้ใหญ่ที่นับถือกรรบจุกหนึ่ง ญาติในตระกูลกรรบจุกหนึ่ง พ่อแม่กรรบจุกหนึ่ง ตอนนี้บางที่มียิงปืนด้วยอย่างน้อย ๓ นัด เสร็จแล้วมอบให้คนโกน ๆ ไปจนเสร็จ แล้วรดน้ำมนต์เด็กเป็นอันเสร็จพิธี ต่อจากนั้นไปถ้าจะมีการทำขวัญก็ไปทำตอนบ่าย ผมจุกที่โกนแล้วนั้นใส่กระทงบายศรีลอยน้ำฝากแม่คงคาไป ก่อนจะลอยก็อธิษฐานขอให้ความเจริญสุขสวัสดิ์จงมีแก่เด็ก

บททำขวัญตอนหนึ่ง

พระขวัญเจ้าเอย อย่าหลีกหนีอยู่ในน้ำ แถวเถื่อนถ้ำพื้นพสุธา ชมพฤกษาและป่าชัฏ ชมสิงห์สัตว์จัตุบาทหมู่ทิชาชาติ จงมาอยู่ในนิวาสสถาน ชมศรีทรัพย์สิ่งของ พวงเงินพวงทองพวงมณีทาสทาสี และทาสา ลงมาอยู่ในเคหาห้องอันบรรจง ขวัญเจ้าเอย จงมาดำรงอยู่ในกายให้แสนประเสริฐสุขสบายทุกอิริยาบถ นับกำหนดต่อไปแต่วันนี้